प्रमुख उपनिषदे · मुण्डकोपनिषद्
बीजाच्याही पलीकडे
दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः ॥ २ ॥
हा उगम स्वतः कसा आहे? अंगिरस आता त्याला पुरुष म्हणतात. हा पुरुष दिव्य आहे, त्याला कोणताही आकार नाही. तो सर्व गोष्टींच्या आत आहे आणि बाहेरही आहे, आणि तो कधीच जन्मत नाही. त्याला प्राण नाही, मन नाही; कारण जगायला किंवा विचार करायला त्याला आपल्यासारखी इंद्रिये लागत नाहीत. तो शुद्ध आहे. मंत्राचा शेवटचा शब्दप्रयोग जपून समजून घ्यायला हवा. इथे “अक्षर” म्हणजे ब्रह्म नव्हे; पहिल्या भागात तसा अर्थ होता. आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य यांचा अर्थ इथे घेतला आहे. त्यांच्या मते इथले अक्षर म्हणजे जगाचे गुप्त बीज, ज्यातून सारी नामे आणि रूपे अंकुरतात. हे बीज युगानुयुगे टिकते, म्हणून त्यालाही अक्षर, म्हणजे अविनाशी, म्हणता येते. म्हणून मंत्र सांगतो: हा पुरुष या श्रेष्ठ, अविनाशी बीजाहूनही श्रेष्ठ आहे. तो त्याच्या पलीकडे आहे, आणि त्यातून जे जे उगवते, त्याचा त्याला स्पर्शही होत नाही.