PocketPage

मराठी

64 pieces

  1. शिकवणीचा उगमवेदांच्या शेवटी येणाऱ्या, जीवनाच्या सर्वांत खोल प्रश्नांना भिडणाऱ्या उपनिषदांपैकी मुंडक हे एक थोर उपनिषद आहे. ते अथर्ववेदाचे आहे; अथर्ववेद हा चार वेदांपैकी चौथा. या उपनिषदाचे तीन भाग आहेत, आणि प्रत्येक भागाला मुंडक म्हणतात. “सत्यमेव जयते”,…
  2. गुरूंची परंपराया मंत्रात दोन नावे जवळजवळ सारखी आहेत: अंगिर हे आधीचे एक ऋषी, आणि अंगिरस हे या उपनिषदाचे गुरू. ब्रह्मदेवाने अथर्वांना जे शिकवले, ते अथर्वांनी फार पूर्वी अंगिरांना शिकवले. अंगिरांनी ते भारद्वाज कुळातल्या सत्यवाहांना शिकवले, आणि सत्यवाहांनी त…
  3. एकच मोठा प्रश्नशौनक हे एक मोठे गृहस्थ होते: संन्यासी नव्हेत, तर एका मोठ्या, संपन्न घराचे कर्ते पुरुष. ते रीतसर अंगिरसांकडे गेले आणि त्यांनी विचारले, “भगवन्, असे काय आहे, जे जाणले की हे सारे जाणले जाते?” ही रीत कोणती, ते पुढच्या एका मंत्रात दिसते. जिज्ञासू…
  4. दोन प्रकारच्या विद्याअंगिरसांनी उत्तर दिले. ब्रह्म जाणणारे सांगतात, जाणायच्या विद्या दोन आहेत: परा आणि अपरा, वरची आणि खालची. शौनकांनी एक गोष्ट विचारली होती, आणि अंगिरस दोन विद्या सांगतात. शंकराचार्य याचे कारण सांगतात. माणसे ज्याला ज्ञान समजतात, ते बाकी सगळे म्ह…
  5. वेदसुद्धा अपरामग ते दोन्ही विद्या उलगडून सांगतात. अपरा विद्या म्हणजे ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद. त्यांच्याबरोबर सहा शास्त्रे येतात: शिक्षा म्हणजे उच्चार, कल्प म्हणजे विधी, व्याकरण, निरुक्त म्हणजे शब्दांचा अर्थ, छंद आणि ज्योतिष. आणि ज्या विद्ये…
  6. सर्व खुणांच्या पलीकडेहे अक्षर आहे तरी कसे? ते दिसत नाही, पकडता येत नाही. त्याला कुळ नाही, वर्ण नाही, डोळे-कान नाहीत, हात-पाय नाहीत. ते नित्य आहे, सर्व गोष्टींत आणि सर्वत्र आहे, अत्यंत सूक्ष्म आहे, कधीही क्षीण होत नाही. ज्ञानी त्याला सर्व प्राण्यांचा उगम म्हणून…
  7. कोळी आणि त्याचा धागासारे काही त्याच्यातून कसे येते? गुरू तीन चित्रे देतात. कोळी आपला धागा बाहेर सोडतो आणि परत आत ओढून घेतो; पृथ्वीतून वनस्पती उगवतात; जिवंत माणसाच्या डोक्यावर आणि अंगावर केस उगवतात. तसेच इथले सारे अक्षरातून उत्पन्न होते. शंकराचार्य प्रत्येक चित…
  8. जग कसे उलगडतेपुढे मंत्र मोजक्या, गच्च शब्दांत सांगतो की जग कोणत्या क्रमाने प्रकट होते. तपाने ब्रह्म वाढू लागते, आणि त्यातून अन्न येते. अन्नातून प्राण, मन, “सत्य”, जगे, आणि कर्मांत “अमृत” येते. तप म्हणजे सहसा कठोर साधनेची धग. पण शंकराचार्य म्हणतात, इथे त…
  9. नाम, रूप आणि अन्नअध्यायाच्या शेवटी मंत्र त्या उगमाचे नाव पुन्हा घेतो. तो सर्व जाणतो, आणि प्रत्येक गोष्ट बारकाईने जाणतो; त्याचे तप ज्ञानमय आहे. त्याच्यापासून हा ब्रह्मदेव, नाम आणि रूप, आणि अन्न जन्मतात. तीन मंत्रांपूर्वी अक्षराला “ते” म्हटले होते; इथे तेच “त…
  10. यज्ञकर्मांचे सत्यपहिल्या अध्यायात दोन विद्या सांगितल्या, परा आणि अपरा, आणि ज्या एका उगमातून सारे येते तो दाखवला. आता अंगिरस अपरा विद्या, म्हणजे वेदांतले यज्ञविधी, हाती घेतात. आधी ते त्यांची मनापासून, पुरेपूर स्तुती करतात; त्यांच्या मर्यादा त्यानंतरच दाखवणार…
  11. ज्योत नाचू लागतेस्तुतीची सुरुवात यज्ञाच्या गाभ्यापासून होते: अग्नीत आहुती देणे. आहुती वाहून नेणारा अग्नी चांगला पेटला आणि त्याची ज्योत लवलवू लागली, की आहुती द्याव्यात. त्या अग्नीच्या मध्यभागी, तुपाच्या दोन भागांच्या मध्ये द्याव्यात. विधीत आधी अग्नीच्या दोन…
  12. अर्धवट केलेला यज्ञवाईट रीतीने केलेला विधी हानीच करतो. एखादा गृहस्थ अग्निहोत्र करतो, म्हणजे पहाटे आणि संध्याकाळी अग्नीत रोजची आहुती देतो, पण त्याच्याबरोबरच्या बाकी सगळ्याकडे दुर्लक्ष करतो. अमावास्या-पौर्णिमेचे, ऋतूंचे आणि नव्या पिकाचे विधी तो टाळतो. पाहुण्यां…
  13. ज्वाळेच्या सात जिभाअग्नीला सात जिभा आहेत, आणि मंत्र त्यांची नावे सांगतो: काळी, विक्राळ, मनाच्या वेगाची, गडद लाल, धुरकट रंगाची, ठिणग्यांची, आणि दिव्य, सर्वत्र झळाळणारी. या त्या सात लवलवणाऱ्या जिभा. या नावांत अग्नीची बदलती रूपे एकामागून एक दिसतात: काळवंडलेला, उ…
  14. सूर्यकिरणांवरून वरया झळाळत्या ज्वाळांत जो यज्ञकर्म करतो, आणि योग्य वेळी आहुती देतो, त्याला त्या आहुतीच घेऊन जातात. सूर्याचे किरण होऊन त्या त्याला तिथे नेतात, जिथे देवांचा एकमेव स्वामी राहतो. वैदिक कल्पनेत अग्नीत अर्पण केलेले धूर आणि प्रकाश होऊन सूर्याकडे वर…
  15. “ये, ये!”हे दृश्य स्वागताचे आहे. तेजस्वी आहुती यजमानाला सूर्याच्या किरणांवरून वर नेत असताना हाक मारतात, “ये, ये!” त्या त्याच्याशी गोड बोलतात आणि त्याचा सन्मान करतात: “हा तुझा पवित्र ब्रह्मलोक, तुझ्या सत्कर्मांनी मिळवलेला.” एखाद्या मोठ्या वाड्यात पोह…
  16. गळक्या होड्यामग कलाटणी येते. हे यज्ञ म्हणजे बेभरवशाच्या होड्या आहेत. त्या “अठरा” जणांवर टेकलेल्या आहेत, आणि त्यांच्यातले कर्म खालच्या प्रतीचे आहे. काही मूढ यांनाच परम श्रेय मानून त्यांचा जयजयकार करतात. ते पुन्हा म्हातारपण आणि मृत्यू यांच्या वाटेला जातात…
  17. आंधळ्याला नेणारा आंधळाअसे लोक अज्ञानाच्या मधोमध राहतात, पण स्वतःला शहाणे आणि पंडित समजतात. पुन्हा पुन्हा ठेचा खात हे मूढ गोल गोल फिरत राहतात, जसे स्वतःच आंधळा असलेल्या वाटाड्याने नेलेले आंधळे. कठ उपनिषद वाचलेल्यांना हा मंत्र ओळखीचा वाटेल. तिथे मृत्यू हे वाक्य श्…
  18. “आमचे सारे करून झाले”अनेक प्रकारे अज्ञानात राहणारे हे बालबुद्धीचे लोक स्वतःला समजावतात, “आम्ही ध्येय गाठले.” पण कर्मकांडावर जगणाऱ्यांना खरे कळत नाही, कारण फळाची आसक्ती त्यांना धरून ठेवते. म्हणून त्यांनी मिळवलेली जगे क्षीण झाली, की ते दुःखी होऊन खाली पडतात. “बाल…
  19. स्वर्गात जाऊन परतमोहात पडलेले हे लोक यज्ञ आणि सत्कर्मे यांनाच सर्वश्रेष्ठ मानतात, आणि त्याहून श्रेष्ठ काही असते हे त्यांना ठाऊकच नसते. सत्कर्मांनी मिळवलेल्या स्वर्गाच्या शिखरावर ते आपले फळ भोगतात, आणि मग पुन्हा या जगात येतात, किंवा याहूनही खालच्या जगात. इथे…
  20. सूर्याच्या द्वारातूनदुसरा एक मार्गही आहे. काही जण वनात राहतात आणि तप व श्रद्धा आचरतात. ते शांत आणि ज्ञानी असतात, भिक्षेवर जगतात. वासनांपासून मुक्त झालेले ते सूर्याच्या द्वारातून तिथे जातात, जिथे तो अमर पुरुष राहतो, ज्याचे अस्तित्व कधीच क्षीण होत नाही. हे घरदार…
  21. गुरूकडे जाकर्मांनी मिळणाऱ्या जगांकडे जिज्ञासूने नीट, कठोरपणे पाहावे; मग त्याला त्यांच्याविषयी वैराग्य येईल. जे शाश्वत आहे ते घडवलेले नसते, म्हणून कोणत्याही कर्माने ते मिळत नाही. ते जाणण्यासाठी त्याने हातात समिधा घेऊन गुरूकडे जावे: असा गुरू, जो वेद जा…
  22. गुरूचे कर्तव्यएखादा शिष्य रीतसर येतो; त्याचे मन शांत आहे आणि इंद्रिये ताब्यात आहेत. अशा शिष्याला जाणत्या गुरूने ब्रह्मविद्या खरेपणाने आणि पूर्णपणे शिकवावी. या विद्येने माणूस अक्षराला, पुरुषाला, सत्याला जाणतो. शिष्याकडून दोन गोष्टी अपेक्षित आहेत: अस्वस्थ…
  23. एका अग्नीच्या ठिणग्यामुंडकाच्या पहिल्या भागात शौनक नावाच्या गृहस्थांनी अंगिरस ऋषींना विचारले होते: असे काय आहे, जे जाणले की सारे जाणले जाते? अंगिरसांनी दोन विद्या सांगितल्या. अपरा विद्या म्हणजे वेद आणि त्यांतले विधी; तिने स्वर्ग मिळतो, पण काही काळापुरताच. परा व…
  24. बीजाच्याही पलीकडेहा उगम स्वतः कसा आहे? अंगिरस आता त्याला पुरुष म्हणतात. हा पुरुष दिव्य आहे, त्याला कोणताही आकार नाही. तो सर्व गोष्टींच्या आत आहे आणि बाहेरही आहे, आणि तो कधीच जन्मत नाही. त्याला प्राण नाही, मन नाही; कारण जगायला किंवा विचार करायला त्याला आपल्य…
  25. आपल्या श्वासापासून पृथ्वीपर्यंतआता गुरू पुरुषापासून काय काय येते त्याची यादी देतात, आणि सुरुवात आपल्यापासूनच करतात. शरीर जिवंत ठेवणारा प्राण, मन आणि सारी इंद्रिये त्याच्यापासून येतात. आकाश, वायू, अग्नी, जल, आणि सर्व गोष्टींना धारण करणारी पृथ्वीही त्याच्यापासूनच येते. पुर…
  26. जग हेच त्याचे शरीरहा मंत्र सांगतो, सारे जग हे एका विराट पुरुषाचे शरीर आहे, आणि तोच पुरुष आपला स्वतःचा आत्माही आहे. अग्नी हे त्याचे मस्तक, चंद्र आणि सूर्य त्याचे डोळे. चारी दिशा त्याचे कान, आणि ऋषींना प्रकट झालेले वेद ही त्याची वाणी. वारा त्याचा प्राण, सारे ज…
  27. प्रत्येक जन्माची सुरुवातपुढे गुरू प्रत्येक जीवाच्या जन्माचा माग थेट त्याच्यापर्यंत काढतात. पाऊस पडतो, वनस्पती उगवतात, माणसे त्या खातात, आणि त्या अन्नातून आई-वडील मुलाला जन्म देतात. मंत्र हीच साखळी सांगतो. त्याच्यापासून आकाश येते: सूर्य हे ज्याचे इंधन आहे, असा एक अ…
  28. यज्ञही त्याचेचपहिल्या भागाने ज्यांना अपरा विद्या म्हटले, ते वेदांतले विधीही त्याच्यापासूनच येतात; म्हणजे अपरा विद्येचा उगमही परा विद्येतच आहे. ऋग्वेदाच्या ऋचा, सामवेदाचे गायन, आणि विधी करताना म्हटले जाणारे यजुर्वेदाचे मंत्र त्याच्यापासून येतात. यज्ञाच्या…
  29. देव, माणसे आणि सद्गुणविधींत भाग घेणारे सारे, आणि त्यांना लागणारे सारे, हेही त्याच्यापासूनच येते. अनेक वर्गांचे देव त्याच्यापासून जन्मतात, आणि साध्यही: जुन्या सूक्तांत उल्लेख येणारा स्वर्गीय जीवांचा एक वर्ग. माणसे, गुरे आणि पक्षी; आत घेतलेला श्वास आणि बाहेर सोडल…
  30. आपल्या आतला यज्ञगुरू म्हणतात, पाहणे आणि ऐकणे हाही एक यज्ञच आहे, आणि तो आपल्या आत अखंड चालू असतो. डोळ्याचा विचार करा. तो एखाद्या लहानशा अग्नीसारखा आहे: तो जग उजळतो, आणि दृश्ये हे त्याचे इंधन. पाहण्याचा प्रत्येक क्षण म्हणजे त्या अग्नीत दिलेली एक आहुती. मंत्र…
  31. समुद्र, पर्वत आणि नद्याइंद्रियांकडून गुरू साऱ्या पृथ्वीकडे वळतात, अगदी आपल्या ताटातल्या अन्नापर्यंत. सारे समुद्र आणि सारे पर्वत त्याच्यापासून येतात. सर्व प्रकारच्या नद्या त्याच्यापासून वाहतात. सर्व वनस्पती आणि त्यांचा रस त्याच्यापासून येतो; हाच रस पंचमहाभूतांच्या…
  32. गाठ सुटतेआता या लांब यादीचे फळ हाती येते. हे सारे तो पुरुषच आहे: विधी, तप, ब्रह्मज्ञान, सर्वोच्च अमृतपद. सौम्या, हृदयाच्या गुहेत दडलेल्या त्याला जो जाणतो, तो इथेच, याच जन्मात अज्ञानाची गाठ तोडतो. हे शौनकांच्या प्रश्नाचे उत्तर आहे. पहिल्या भागात छांद…
  33. जवळ, तरी दडलेलामागच्या अध्यायाने दाखवले की पुरुष, म्हणजे अक्षर, हा सर्व गोष्टींचा उगम आहे. तो हृदयाच्या गुहेत, माणसाच्या अगदी आतल्या जागेत, सापडतो, असेही सांगितले. आता अंगिरस शौनकांना आणि इतर जिज्ञासूंना त्याला कसे शोधायचे ते सांगतात. तो उघड दिसतो, तरी अग…
  34. भेदायचे लक्ष्यते तेजस्वी आहे. ते सूक्ष्माहूनही सूक्ष्म आहे. त्यात सारी जगे ठेवलेली आहेत, आणि त्यांत राहणारे सारे जीवही. तेच अक्षर ब्रह्म. तेच प्राण, आणि तेच वाणी आणि मन. तेच सत्य, तेच अमृत. तेच भेदायचे लक्ष्य आहे. सौम्या, ते भेद. “सूक्ष्माहूनही सूक्ष्म”…
  35. महान धनुष्यउपनिषदाचे महान शस्त्र धनुष्य म्हणून हाती घे. त्याला ध्यानाने धार लावलेला बाण जोड. त्या सत्याकडे पूर्ण वळलेल्या मनाने तो ओढ, आणि, सौम्या, लक्ष्य भेद: ते अक्षर. हा मंत्र चित्राची फक्त रूपरेषा देतो; पुढचा मंत्र प्रत्येक भागाचे नाव सांगतो. धनुष…
  36. बाण लक्ष्यात मिसळतोआता प्रत्येक भागाचे नाव येते. ॐ हे धनुष्य. आत्मा हा बाण, आणि ब्रह्म हे लक्ष्य, असे म्हटले आहे. जो ढळत नाही, त्याने ते भेदावे, आणि बाण लक्ष्यात हरवून जातो, तसे त्याच्याशी एकरूप व्हावे. वेदाचे प्रत्येक पठण ॐ ने सुरू होते, आणि हा नाद ब्रह्माचे…
  37. अमृताकडे नेणारा सेतूआकाश, पृथ्वी आणि त्यांच्यामधले अंतरिक्ष, आणि सर्व इंद्रियांसह मन, हे सारे त्याच्यात विणलेले आहे. त्या एकालाच आत्मा म्हणून जाणा, आणि इतर सारे बोलणे सोडून द्या. तोच अमृताकडे नेणारा सेतू आहे. मागावरच्या कापडाचा विचार करा. आधी लांब धागे, म्हणजे…
  38. चाकाचे आरेचाकाचे आरे मध्याशी एकत्र येतात, तशा शरीरातल्या नाड्या हृदयात एकत्र येतात; त्या हृदयात तो संचार करतो. तिथे तो अनेक रूपे घेतो. ॐ म्हणून आत्म्याचे ध्यान करा. अंधाराच्या पलीकडच्या पैलतीराला तुम्ही सुखरूप पोहोचा. शरीराच्या जुन्या कल्पनेत हृदयातू…
  39. ब्रह्मपुरतो सर्व जाणतो, सर्वांचे मिळून आणि प्रत्येकाचे बारकाईने. पृथ्वीवरचा सारा महिमा त्याचाच आहे. तेजस्वी ब्रह्मपुरात, त्याच्या मध्यभागी असलेल्या लहानशा आकाशात, तो राहतो. आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य ब्रह्मपुर म्हणजे हृदय असे मानतात. ते कमळा…
  40. सगळ्या गाठी सुटतातओझे जागी धरून ठेवणाऱ्या गुंतलेल्या दोरीचा विचार करा. गाठ कापली, की ओझे खाली पडते. जो श्रेष्ठही आहे आणि कनिष्ठही, तो दिसला की हृदयाची गाठ तुटते. सारे संशय छिन्न होतात, आणि माणसाची कर्मे क्षीण होतात. ही गाठ म्हणजे अज्ञानात रुजलेल्या इच्छांचा…
  41. सर्व ज्योतींची ज्योतगुरू ब्रह्म माणसाच्या अगदी गाभ्यात शोधतात. सर्वोच्च, सोनेरी कोशात ब्रह्म आहे: निर्मळ आणि अवयवरहित. ते शुद्ध आहे, सर्व ज्योतींची ज्योत आहे. आत्मा जाणणारे जे जाणतात, ते हेच. कोश आपल्या आतल्या वस्तूला झाकतो, जसे म्यान तलवारीला. हिरण्मय, म्हणजे…
  42. जिथे सूर्य प्रकाशत नाहीतिथे सूर्य प्रकाशत नाही, चंद्र-तारे प्रकाशत नाहीत. या विजाही तिथे चमकत नाहीत, मग आपला हा अग्नी तरी कसा प्रकाशेल? ब्रह्म प्रकाशते, म्हणून बाकी सारे त्याच्या पाठोपाठ प्रकाशते. त्याच्याच प्रकाशाने हे सारे उजळते. हाच मंत्र कठ उपनिषदातही येतो. त…
  43. सर्व बाजूंनी ब्रह्महे अमर ब्रह्मच पुढे आहे, ब्रह्मच मागे, ब्रह्मच उजवीकडे आणि डावीकडे. तेच खाली आणि वर पसरलेले आहे. हे सारे जग केवळ ब्रह्मच आहे, सर्वश्रेष्ठ. दिशा सांगण्याच्या जुन्या संस्कृत पद्धतीत माणूस पूर्वेकडे तोंड करून उभा असतो; म्हणून “उजवा” आणि “डावा”…
  44. एका झाडावर दोन पक्षीमुंडक उपनिषद ही एका प्रश्नाची कथा आहे. शौनक नावाच्या गृहस्थांनी अंगिरस ऋषींना विचारले होते: असे कोणते एक तत्त्व आहे, जे जाणले की सारे जाणले जाते? अंगिरसांनी सांगितले, विद्या दोन प्रकारच्या आहेत. अपरा विद्या म्हणजे वेद आणि त्यांतले विधी. परा…
  45. पहिला पक्षी शोक का करतोत्याच झाडावर बसलेला पहिला पक्षी, म्हणजे जीव, जगात खोल बुडालेला आहे. मोहात सापडून तो आपल्या असहायतेवर शोक करतो. पण मग त्याला दुसरा पक्षी दिसतो: ज्ञानी ज्याची उपासना करतात, तो ईश. हा सारा महिमा ईशाचाच आहे, हे त्याला उमगते, आणि त्याचा शोक गळून…
  46. पुण्य-पापाच्या पलीकडेते दर्शन काय देते, ते पुढचा मंत्र सांगतो: ईशाशी एकरूपता. मंत्र तिला “परम साम्य” म्हणतो, सर्वोच्च समानता. द्रष्ट्याला जेव्हा तो तेजस्वी कर्ता, ईश, पुरुष दिसतो, तेव्हा त्याला ब्रह्मदेवाचाही उगम दिसतो. त्याला जाणून ज्ञानी पुण्य आणि पाप दोन्ही…
  47. आत्म्यातच रमणाराआता जाणणाऱ्याचे एक चित्र. सर्व प्राण्यांतून प्रकाशणारे जीवन म्हणजे ईशच, हे तो जाणतो, आणि म्हणून तो उगाच बोलत सुटत नाही. तो आत्म्यातच खेळतो, आत्म्यातच रमतो. तरीही तो निष्क्रिय नाही. तो कर्मरत आहे, आणि ब्रह्म जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे. “जीव…
  48. शोध काय मागतोसाधक अशा जीवनापर्यंत कसा पोहोचतो? सत्याने, तपाने, खऱ्या ज्ञानाने आणि ब्रह्मचर्याने हा आत्मा प्राप्त होतो; आणि हे चारही अखंड पाळायचे असतात. शरीराच्या आत तो प्रकाशतो, तेजस्वी आणि शुद्ध. त्यासाठी झटणाऱ्यांचे दोष झिजून गेले, की ते त्याला पाहतात…
  49. सत्याचाच विजयया चारांपैकी सत्याला आता एक स्वतंत्र मंत्र मिळतो. सत्याचाच विजय होतो, असत्याचा नाही. देवांचा मार्ग, देवयान, सत्यानेच आखलेला आहे. ज्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या आहेत, असे ऋषी त्या मार्गाने वर जातात, सत्याचे परम धाम आहे तिथे. या मंत्राचे प…
  50. दूर, तरी अगदी जवळत्या मार्गाच्या शेवटी काय आहे? ते विशाल आहे, दिव्य आहे, त्याचे रूप विचारापलीकडचे आहे. सूक्ष्माहूनही सूक्ष्म असे ते अनेक प्रकारे प्रकाशते. ते दूरहूनही दूर आहे, तरीही इथे, अगदी जवळ आहे. पाहणाऱ्यांसाठी ते इथेच, हृदयाच्या गुहेत ठेवलेले आहे. ते…
  51. स्वच्छ आरसामग तो इतक्या थोड्यांनाच का सापडतो? तो डोळ्यांनी पकडता येत नाही, वाणीने नाही, इतर इंद्रियांनी नाही, तपाने किंवा विधींनीही नाही. ज्ञानाने मन निर्मळ झाले, आणि माणसाचा स्वभाव शुद्ध झाला, की ध्यानात तो त्याला पाहतो: तो एक, अवयवरहित. इथे इंद्रिया…
  52. प्राणांनी विणलेले मनमग आत्मा जाणायचा तरी कुठे? हा सूक्ष्म आत्मा मनाने जाणला जातो, इथे शरीरातच, जिथे प्राण पाच रूपांनी आत शिरला आहे. प्राण्यांचे सारे विचार प्राणांनी विणलेले असतात. मन शुद्ध झाले, की आत्मा प्रकट होतो. जुने ग्रंथ या पाचांची नावे देतात. प्राण म्हण…
  53. जे इच्छील तेशुद्ध मनाच्या सामर्थ्याने हा अध्याय संपतो. शुद्ध मनाचा माणूस मनात जे जग आणतो, आणि ज्या इच्छा धरतो, ते जग त्याला मिळते, आणि त्या इच्छाही पूर्ण होतात. म्हणून ज्याला भरभराट हवी, त्याने आत्मा जाणणाऱ्याचा सन्मान करावा. इच्छा सोडण्याची इतकी स्तुत…
  54. जन्माच्या बीजापलीकडेहा मुंडकाचा शेवटचा अध्याय, शौनकांना अंगिरस ऋषींनी दिलेल्या उत्तराचा शेवट. मागचा अध्याय आत्मा जाणणाऱ्याच्या वर्णनाने संपला; त्याची प्रत्येक इच्छा पूर्ण होते. पण त्याचा सन्मान करण्याचे याहून मोठे कारण आहे. जे काहीही न मागता त्याचा सन्मान करता…
  55. इच्छा काय करतेजो हव्याशा गोष्टींचाच सतत ध्यास घेतो, तो पुन्हा जन्मतो: कधी इथे, कधी तिथे, जिथे त्या इच्छा त्याला ओढून नेतील तिथे. पण ज्याची प्रत्येक इच्छा पूर्ण झाली आहे, जो स्वतःत पूर्ण झाला आहे, त्याच्या सगळ्या इच्छा इथेच, याच जन्मात विरून जातात. प्रत्य…
  56. शिकून मिळत नाहीमग आत्मा सापडतो तरी कसा? मंत्र सांगतो: प्रवचनाने नाही, बुद्धीने नाही, खूप शिकण्यानेही नाही. आत्मा ज्याला निवडतो, त्यालाच तो मिळतो. त्याच्यापुढे आत्मा आपले खरे रूप प्रकट करतो. हाच मंत्र कठ उपनिषदातही आहे. तिथे खुद्द मृत्यू तो नचिकेता नावाच्य…
  57. बळ, सावधपणा आणि त्यागआत्मा जर देणगी असेल, तर प्रयत्न व्यर्थ आहेत का? नाही. पुढचा मंत्र प्रयत्न मागतो, आणि या दोन्ही गोष्टी एकमेकांशी जुळतात. प्रयत्नाने आत्मा घडत नाही; तो नेहमीच असतो. प्रयत्न वाट मोकळी करतो, आणि मग आत्मा प्रकट होतो. दुर्बळाला आत्मा मिळत नाही, ब…
  58. सर्वात विलीनजे आत्म्यापर्यंत पोहोचतात, त्यांचे पुढे काय होते? जे ऋषी त्याला गाठतात, ते केवळ ज्ञानानेच तृप्त असतात. ते स्वतःत पूर्ण झालेले असतात, वासनांपासून मुक्त असतात, आणि शांत असतात. सर्वत्र, सर्व बाजूंनी असलेल्याला गाठून, सदैव आत्म्याशी एकरूप असलेल…
  59. शेवटच्या श्वासाला मुक्तीहे साधक कोण, आणि ते मुक्त कधी होतात? वेदांताचा अर्थ त्यांना निःसंशयपणे उमगला आहे. संन्यासाने ते शुद्ध झाले आहेत. अंतकाळी, ब्रह्मलोकांत, ते सगळे परम आणि अमर होतात, आणि सर्व बाजूंनी मुक्त होतात. वेदांत म्हणजे “वेदांचा अंत”: उपनिषदांचे आणि त्य…
  60. प्रत्येक घटक घरी परततोमृत्यूच्या वेळी ज्ञान्याचे घटक जिथून आले, तिथे परत जातात. पंधरा कला आपापल्या मूळ स्थानी जातात, आणि इंद्रिये आपापल्या देवतांकडे. त्याची कर्मे आणि त्याचा विज्ञानमय आत्मा, हे सारे परम अक्षरात, त्या अविनाशी तत्त्वात, एकरूप होतात. माणूस ज्या घटक…
  61. नद्या समुद्रातमग त्या एकत्वाचे एक चित्र येते. वाहणाऱ्या नद्या आपली नावे आणि रूपे मागे सोडून समुद्रात विसावतात. तसाच ज्ञानी नामरूपापासून मुक्त होऊन, श्रेष्ठाहूनही श्रेष्ठ अशा दिव्य पुरुषाकडे जातो. जे जे विशिष्ट आहे, त्यासाठी नामरूप हा जुना शब्दप्रयोग आहे:…
  62. जो ब्रह्म जाणतोइथे थोडक्या ओळींत फळ सांगितले आहे. जो त्या परम ब्रह्माला जाणतो, तो ब्रह्मच होतो. त्याच्या कुळात ब्रह्म न जाणणारा कुणी जन्मत नाही. तो शोकाच्या पलीकडे जातो, पापाच्या पलीकडे जातो. हृदयग्रंथींतून सुटून तो अमर होतो. तो ब्रह्म “होतो”, ते फक्त या…
  63. हे ज्ञान कुणाला द्यावेआता एका जुन्या मंत्राचा दाखला देऊन उपनिषद सांगते, हे ज्ञान कुणाला द्यावे. जे आपले विधी करतात, वेद जाणतात आणि ब्रह्मनिष्ठ आहेत, त्यांच्यासाठी हे आहे. ते श्रद्धेने, स्वतःच्या हाताने, एकर्षी नावाच्या अग्नीत आहुती देतात. आणि त्यांनी शिरोव्रत यथ…
  64. ऋषींना नमस्कारउपनिषद संपते. अंगिरस ऋषींनी फार पूर्वी शिकवलेले हेच ते सत्य. ज्याने व्रत पाळलेले नाही, तो याचे अध्ययन करत नाही. परम ऋषींना नमस्कार! परम ऋषींना नमस्कार! हे परम ऋषी म्हणजे सुरुवातीला नावे आलेली गुरूंची परंपरा: सृष्टिकर्ता ब्रह्मदेव, त्याचे पु…