प्रमुख उपनिषदे · मुण्डकोपनिषद्
पहिला पक्षी शोक का करतो
समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः ॥ २ ॥
त्याच झाडावर बसलेला पहिला पक्षी, म्हणजे जीव, जगात खोल बुडालेला आहे. मोहात सापडून तो आपल्या असहायतेवर शोक करतो. पण मग त्याला दुसरा पक्षी दिसतो: ज्ञानी ज्याची उपासना करतात, तो ईश. हा सारा महिमा ईशाचाच आहे, हे त्याला उमगते, आणि त्याचा शोक गळून पडतो. आपले शरीर आणि आपले नशीब म्हणजेच आपण, असे मानणाऱ्या माणसाचा विचार करा. प्रत्येक लाभाने तो हुरळतो, प्रत्येक तोट्याने खचतो. ज्यांच्यावर त्याचा काहीच ताबा नाही, अशा शक्ती त्याला इकडेतिकडे ओढत राहतात. मंत्र म्हणतो ती असहायता हीच. तिच्या पलीकडचे त्याला काहीच दिसत नाही. मग तो वर पाहतो, आणि त्याच फांदीवर निवांत बसलेला दुसरा पक्षी त्याला दिसतो. परंपरेच्या अर्थाप्रमाणे “त्याचा महिमा” म्हणजे हे दर्शन: सारे जग ईशाचेच वैभव आहे, आणि तो ईश आपलाच आत्मा आहे. शोक करणाऱ्या पक्ष्याला कळते, की आपण केवळ फळे खाणारा पक्षी कधीच नव्हतो. मग त्याच्या शोकाला उभे राहायला जमीनच उरत नाही.