प्रमुख उपनिषदे · मुण्डकोपनिषद्
प्राणांनी विणलेले मन
एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन्प्राणः पञ्चधा संविवेश । प्राणैश्चित्तं सर्वमोतं प्रजानां यस्मिन्विशुद्धे विभवत्येष आत्मा ॥ ९ ॥
मग आत्मा जाणायचा तरी कुठे? हा सूक्ष्म आत्मा मनाने जाणला जातो, इथे शरीरातच, जिथे प्राण पाच रूपांनी आत शिरला आहे. प्राण्यांचे सारे विचार प्राणांनी विणलेले असतात. मन शुद्ध झाले, की आत्मा प्रकट होतो. जुने ग्रंथ या पाचांची नावे देतात. प्राण म्हणजे आपण आत घेतो तो श्वास, आणि अपान खाली दाब देऊन शरीर मोकळे करतो. व्यान अवयवांत बळ पसरवतो, आणि समान अन्न पचवतो. उदान वर जातो, आणि मृत्यूच्या वेळी जीवाला बाहेर नेतो. इथे प्राणांसाठीचा शब्द इंद्रियांनाही लागू होतो, कारण इंद्रिये प्राणावरच जगतात. कापडात धागे विणलेले असतात, तसे आपले विचार इंद्रियांनी विणलेले असतात; इंद्रिये जे आणतात, त्यातच ते सतत गुंतलेले असतात. म्हणून मन ढगांनी भरलेल्या आकाशासारखे झाकोळलेले असते. ते निवळले, की आत्मा प्रकाशतो, जसा ढग बाजूला झाल्यावर सूर्य.