प्रमुख उपनिषदे · मुण्डकोपनिषद्
जग कसे उलगडते
तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते । अन्नात्प्राणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम् ॥ ८ ॥
पुढे मंत्र मोजक्या, गच्च शब्दांत सांगतो की जग कोणत्या क्रमाने प्रकट होते. तपाने ब्रह्म वाढू लागते, आणि त्यातून अन्न येते. अन्नातून प्राण, मन, “सत्य”, जगे, आणि कर्मांत “अमृत” येते. तप म्हणजे सहसा कठोर साधनेची धग. पण शंकराचार्य म्हणतात, इथे तप म्हणजे ब्रह्माचे जाणणे, पुढे काय व्हायचे आहे याचा त्याचा विचार. अंकुर फुटण्यापूर्वी बीज जसे फुगते, तसे ते या विचाराने भरून येते. “अन्न” म्हणजे जगाचे पहिले, अजून आकार न घेतलेले द्रव्य; प्राणी पुढे जे जे खातील आणि भोगतील, ते सारे यातूनच यायचे आहे. प्राण म्हणजे साऱ्या विश्वाचे जीवन. जुने ग्रंथ त्याला हिरण्यगर्भ, “सोनेरी गर्भ”, म्हणतात: आकाराला आलेल्या जगाचा पहिला आत्मा. “सत्य” हे मंत्राने महाभूतांना दिलेले नाव आहे: पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू आणि आकाश, म्हणजे निसर्गाचे घन, ठोस द्रव्य. “अमृत” म्हणजे कर्मांचे फळ. ते खरोखर अमर नसते, पण कर्म संपले म्हणून ते संपत नाही. ते मरणानंतरही टिकते, आणि भोगून संपेपर्यंत राहते. शौनकांसाठी महत्त्वाचा आहे तो हा क्रम. सारे काही, अगदी आपली कर्मे आणि त्यांची फळेसुद्धा, एकाच उगमातून उलगडते, जसा एका बीजातून वृक्ष.