प्रमुख उपनिषदे · मुण्डकोपनिषद्
सर्व खुणांच्या पलीकडे
यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः ॥ ६ ॥
हे अक्षर आहे तरी कसे? ते दिसत नाही, पकडता येत नाही. त्याला कुळ नाही, वर्ण नाही, डोळे-कान नाहीत, हात-पाय नाहीत. ते नित्य आहे, सर्व गोष्टींत आणि सर्वत्र आहे, अत्यंत सूक्ष्म आहे, कधीही क्षीण होत नाही. ज्ञानी त्याला सर्व प्राण्यांचा उगम म्हणून पाहतात. प्रत्येक नकार आपल्या ओळखण्याचे एकेक साधन काढून घेतो. माणसाला आपण कुळावरून आणि जन्मावरून ओळखतो, वस्तूला रंगावरून, देहाला डोळ्यांवरून आणि अवयवांवरून. “वर्ण” या शब्दाचे दोन अर्थ आहेत, रंग आणि जात, आणि इथे दोन्ही नाकारले आहेत. अक्षराला यांपैकी कोणतीच खूण नाही, म्हणून इंद्रियांना ते पकडता येत नाही. तरीही ते नुसते शून्य नाही. हाच मंत्र त्याला नित्य आणि सर्वव्यापी म्हणतो, आणि सर्व सजीव ज्यातून जन्मतात तो उगमही म्हणतो. ज्ञानी त्याला “पाहतात” ते डोळ्यांनी नव्हे, तर निर्मळ झालेल्या मनाने.