प्रमुख उपनिषदे · मुण्डकोपनिषद्
शिकून मिळत नाही
नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥ ३ ॥
मग आत्मा सापडतो तरी कसा? मंत्र सांगतो: प्रवचनाने नाही, बुद्धीने नाही, खूप शिकण्यानेही नाही. आत्मा ज्याला निवडतो, त्यालाच तो मिळतो. त्याच्यापुढे आत्मा आपले खरे रूप प्रकट करतो. हाच मंत्र कठ उपनिषदातही आहे. तिथे खुद्द मृत्यू तो नचिकेता नावाच्या मुलाला सांगतो. इथे तो साऱ्या मुंडकाच्या शेवटाजवळ येतो; या उपनिषदाने सुरुवातीलाच वेदांनाही अपरा विद्येत ठेवले होते. प्रवचने ऐकता येतात, ग्रंथ पाठ करता येतात, युक्तिवादांत प्रावीण्य मिळवता येते, आणि तरीही आत्मा अज्ञातच राहू शकतो. कारण या तिन्ही गोष्टी वस्तूंविषयी असतात, आणि आत्मा ही शिकून घ्यायची एखादी वस्तू नाही. शब्दशः घेतले, तर मंत्र आत्म्याने निवडण्याबद्दल बोलतो, जणू एखादी देणगी. परंपरा मात्र हेच शब्द साधकाच्या बाजूने वाचते. जो फक्त आत्म्यालाच निवडतो, आणि दुसरे काहीच मागत नाही, त्याला आत्मा मिळतो, आणि जसा आहे तसा तो त्याला दिसतो.