प्रमुख उपनिषदे · मुण्डकोपनिषद्
पुण्य-पापाच्या पलीकडे
यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ॥ ३ ॥
ते दर्शन काय देते, ते पुढचा मंत्र सांगतो: ईशाशी एकरूपता. मंत्र तिला “परम साम्य” म्हणतो, सर्वोच्च समानता. द्रष्ट्याला जेव्हा तो तेजस्वी कर्ता, ईश, पुरुष दिसतो, तेव्हा त्याला ब्रह्मदेवाचाही उगम दिसतो. त्याला जाणून ज्ञानी पुण्य आणि पाप दोन्ही झटकून टाकतो. प्रत्येक डागापासून मुक्त होऊन तो परम साम्याला पोहोचतो. मंत्र या पुरुषाला सोनेरी म्हणतो, म्हणजे तेजस्वी, कारण आत्मा स्वतःच प्रकाश आहे. ब्रह्मदेव हा जगात सर्वांत आधी प्रकट झालेला जीव. तोसुद्धा ज्यातून येतो, तो उगम म्हणजे हा पुरुष. चांगली कर्मेसुद्धा का झटकायची? उपनिषदांत दोन्ही प्रकारची कर्मे बांधतात. पुण्याने स्वर्गात जन्म मिळतो, पापाने नीच योनीत; आणि दोन्ही बाबतींत संसार, म्हणजे जन्म-मृत्यूचा फेरा, चालूच राहतो. सोन्याची साखळी कैद्याला लोखंडी साखळीइतकीच घट्ट बांधून ठेवते. द्रष्टा दोन्हींतून मुक्त होतो, आणि ईशाशी एकरूप होतो, जसे पाण्यात ओतलेले पाणी त्या पाण्याशी एकरूप होते.