प्रमुख उपनिषदे · मुण्डकोपनिषद्
बळ, सावधपणा आणि त्याग
नायमात्मा बलहीनेन लभ्यो न च प्रमादात्तपसो वाप्यलिङ्गात् । एतैरुपायैर्यतते यस्तु विद्वांस्तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्मधाम ॥ ४ ॥
आत्मा जर देणगी असेल, तर प्रयत्न व्यर्थ आहेत का? नाही. पुढचा मंत्र प्रयत्न मागतो, आणि या दोन्ही गोष्टी एकमेकांशी जुळतात. प्रयत्नाने आत्मा घडत नाही; तो नेहमीच असतो. प्रयत्न वाट मोकळी करतो, आणि मग आत्मा प्रकट होतो. दुर्बळाला आत्मा मिळत नाही, बेसावधाला मिळत नाही, आणि खरे लक्षण नसलेल्या तपानेही मिळत नाही. पण जो ज्ञानी या साधनांनी झटतो, त्याचा आत्मा ब्रह्मात, आपल्या खऱ्या धामात, प्रवेश करतो. हे बळ शरीराचे नव्हे. ते आत्म्याला घट्ट धरून ठेवण्याचे बळ आहे. बेसावधपणा म्हणजे कुटुंब, धन आणि संसाराच्या काळज्या यांच्याकडे ओढले गेलेले मन. आधीच्या अध्यायात तप म्हणजे संयम होता. इथे, शंकराचार्य म्हणतात, तप हे ज्ञानाचेच नाव आहे, आणि त्याचे लक्षण म्हणजे संन्यास: गावोगाव फिरणाऱ्या संन्याशासारखे घरदार आणि संपत्ती सोडणे. असा त्याग नसेल, तर नुसते ज्ञान पुरत नाही.