प्रमुख उपनिषदे · मुण्डकोपनिषद्
भेदायचे लक्ष्य
यदर्चिमद्यदणुभ्योऽणु च यस्मिंल्लोका निहिता लोकिनश्च । तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाङ्मनः तदेतत्सत्यं तदमृतं तद्वेद्धव्यं सोम्य विद्धि ॥ २ ॥
ते तेजस्वी आहे. ते सूक्ष्माहूनही सूक्ष्म आहे. त्यात सारी जगे ठेवलेली आहेत, आणि त्यांत राहणारे सारे जीवही. तेच अक्षर ब्रह्म. तेच प्राण, आणि तेच वाणी आणि मन. तेच सत्य, तेच अमृत. तेच भेदायचे लक्ष्य आहे. सौम्या, ते भेद. “सूक्ष्माहूनही सूक्ष्म” म्हणजे अणूहूनही सूक्ष्म. जे इतके सूक्ष्म आहे, ते प्रत्येक गोष्टीत असू शकते, आणि कोणतीच गोष्ट त्याला सामावून घेऊ शकत नाही. प्राण, वाणी आणि मन यांची नावे येतात, कारण ते आपल्या सर्वांत जवळ आहेत. प्राणातले जीवन, वाणीतली शक्ती आणि मनातला प्रकाश म्हणजे ब्रह्म. शेवटच्या शब्दांत संस्कृत “विद्धि” या शब्दावर श्लेष आहे. त्याचा अर्थ “भेद” असाही होतो, आणि “जाण” असाही. ब्रह्म जाणणे म्हणजे लक्ष्य भेदणे; त्यासाठीचे धनुष्य आणि बाण पुढचे दोन मंत्र देतात.