प्रमुख उपनिषदे · मुण्डकोपनिषद्
सगळ्या गाठी सुटतात
भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ ८ ॥
ओझे जागी धरून ठेवणाऱ्या गुंतलेल्या दोरीचा विचार करा. गाठ कापली, की ओझे खाली पडते. जो श्रेष्ठही आहे आणि कनिष्ठही, तो दिसला की हृदयाची गाठ तुटते. सारे संशय छिन्न होतात, आणि माणसाची कर्मे क्षीण होतात. ही गाठ म्हणजे अज्ञानात रुजलेल्या इच्छांचा गुंता. तो आपल्याला शरीराशी आणि हव्याशा गोष्टींशी बांधून ठेवतो. संशय म्हणजे खरे काय आहे आणि आपण कोण आहोत, याविषयीची आपली सारी अनिश्चितता. आत्मा दिसला की दोन्ही एकदमच संपतात. कर्म म्हणजे कृती, आणि प्रत्येक कृतीने मागे ठेवलेला ठसाही; तो या जन्मात किंवा पुढच्या एखाद्या जन्मात फळ द्यायची वाट पाहत असतो. हा साठा क्षीण होतो. शंकराचार्य पुढे सांगतात, ज्या कर्मांनी हा चालू जन्म घडवला, ती मात्र आपल्या शेवटापर्यंत चालत राहतात, सुटलेल्या बाणासारखी. शंकराचार्यांच्या अर्थाप्रमाणे तो “परावर”, म्हणजे श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ दोन्ही, आहे, जशी माती ही मातीही असते आणि प्रत्येक मडकेही: कारण, आणि त्यातून येणारे सारे कार्य.