प्रमुख उपनिषदे · मुण्डकोपनिषद्
जो ब्रह्म जाणतो
स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति । तरति शोकं तरति पाप्मानं गुहाग्रन्थिभ्यो विमुक्तोऽमृतो भवति ॥ ९ ॥
इथे थोडक्या ओळींत फळ सांगितले आहे. जो त्या परम ब्रह्माला जाणतो, तो ब्रह्मच होतो. त्याच्या कुळात ब्रह्म न जाणणारा कुणी जन्मत नाही. तो शोकाच्या पलीकडे जातो, पापाच्या पलीकडे जातो. हृदयग्रंथींतून सुटून तो अमर होतो. तो ब्रह्म “होतो”, ते फक्त या अर्थाने: स्वप्नात आपण भिकारी आहोत असे पाहणारा माणूस जागा झाल्यावर पुन्हा स्वतः “होतो”, तसे. तो नेहमीच ब्रह्म होता. केवळ अज्ञानाने ते झाकले होते, आणि ज्ञान ते अज्ञान संपवते. भाष्यकार म्हणतात, त्याच्या कुळात हे ज्ञान टिकते, कारण त्याच्या घरात ते पुढच्या पिढ्यांना दिले जाते. हृदयग्रंथी म्हणजे हृदयाच्या गाठी: आपल्याला शरीराशी बांधणाऱ्या इच्छा आणि खोट्या समजुती, “मी हे शरीर आहे”, “हे माझे आहे”. आत्मा जाणला की त्या सगळ्या एकदम तुटतात. उपनिषदे पहिल्यांदा युरोपात पोहोचली ती एका लॅटिन भाषांतरातून; ते १८०१-०२ मध्ये प्रसिद्ध झाले. त्याच्या मुखपृष्ठावर या मंत्राचे पहिले शब्द होते: जो ईश्वराला जाणतो, तो ईश्वर होतो.