प्रमुख उपनिषदे · मुण्डकोपनिषद्
नाम, रूप आणि अन्न
यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते ॥ ९ ॥
अध्यायाच्या शेवटी मंत्र त्या उगमाचे नाव पुन्हा घेतो. तो सर्व जाणतो, आणि प्रत्येक गोष्ट बारकाईने जाणतो; त्याचे तप ज्ञानमय आहे. त्याच्यापासून हा ब्रह्मदेव, नाम आणि रूप, आणि अन्न जन्मतात. तीन मंत्रांपूर्वी अक्षराला “ते” म्हटले होते; इथे तेच “तो” झाले आहे, सर्व जाणणारा ईश्वर. जाणता स्थपती जसा घराचा आराखडा आखतो, तसा तो जगाची रचना आखतो. त्याचे तप म्हणजे कष्ट किंवा क्लेश नव्हेत. ते केवळ जाणणे आहे. शंकराचार्य म्हणतात, “हा ब्रह्मदेव” म्हणजे हिरण्यगर्भ, सर्वांत आधी जन्मलेला सृष्टिकर्ता. “नाम आणि रूप” हा जुना भारतीय शब्दप्रयोग आहे. जे जे विशिष्ट आहे, ते सारे त्यात येते: ज्याला आकार आहे आणि ज्याला शब्दाने हाक मारता येते, ते सारे, आपण प्रत्येकजणही. “अन्न” म्हणजे धान्य, आणि पोषण देणारे सारे काही. अशा रीतीने या अध्यायाने शौनकांच्या प्रश्नाच्या उत्तराचा पहिला भाग दिला. सर्व गोष्टींचा एकच उगम आहे, आणि तो जाणला की सारे जाणले जाते. पुढचा अध्याय आधी अपरा विद्येकडे, वेदांतल्या यज्ञविधींकडे वळतो.