प्रमुख उपनिषदे · मुण्डकोपनिषद्
स्वच्छ आरसा
न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मणा वा । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः ॥ ८ ॥
मग तो इतक्या थोड्यांनाच का सापडतो? तो डोळ्यांनी पकडता येत नाही, वाणीने नाही, इतर इंद्रियांनी नाही, तपाने किंवा विधींनीही नाही. ज्ञानाने मन निर्मळ झाले, आणि माणसाचा स्वभाव शुद्ध झाला, की ध्यानात तो त्याला पाहतो: तो एक, अवयवरहित. इथे इंद्रियांना “देव” म्हटले आहे. या शब्दाचा मूळ अर्थ “प्रकाशणारे”. इंद्रिये आपल्यासाठी जग उजळतात, म्हणून हे नाव. पण ती फक्त आकार असलेल्या गोष्टीच दाखवतात, आणि आत्म्याला आकारच नाही. दोन मंत्रांपूर्वी तपाने आत्मा प्राप्त होतो, असे म्हटले होते. इथे तपाने तो पकडता येत नाही. दोन्ही खरे आहे. तप आणि विधी मनाची तयारी करतात, पण आत्मा दाखवू शकत नाहीत. ते काम फक्त ज्ञान करते. आरशाचा विचार करा. धुळीने माखलेला आरसा काहीच स्पष्ट दाखवत नाही; पुसून स्वच्छ केला, की चेहरा जसा आहे तसा दाखवतो. वासना आणि राग ही धूळ. ती गेली, की मन आत्मा दाखवते: पूर्ण, अवयवरहित.