प्रमुख उपनिषदे · मुण्डकोपनिषद्
सूर्याच्या द्वारातून
तपःश्रद्धे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भैक्ष्यचर्यां चरन्तः । सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा ॥ ११ ॥
दुसरा एक मार्गही आहे. काही जण वनात राहतात आणि तप व श्रद्धा आचरतात. ते शांत आणि ज्ञानी असतात, भिक्षेवर जगतात. वासनांपासून मुक्त झालेले ते सूर्याच्या द्वारातून तिथे जातात, जिथे तो अमर पुरुष राहतो, ज्याचे अस्तित्व कधीच क्षीण होत नाही. हे घरदार सोडलेले साधक असतात, बहुधा आयुष्याच्या उत्तरार्धात. इतरांनी दिलेल्या भिक्षेवर ते साधेपणाने राहतात आणि ध्यान करतात. त्यांचे तप म्हणजे संयमी जीवन, आणि श्रद्धा म्हणजे शिकवणीवरचा खोल भरवसा. “सूर्याचे द्वार” म्हणजे देवयान, देवांचा तेजस्वी मार्ग. तो वर नेतो, आणि पुण्य संपले म्हणून माणसाला पृथ्वीवर परत आणत नाही. हे अंतिम ध्येय आहे का? शंकराचार्यांच्या मते अजून नाही. हे साधक ध्यान करतात, पण त्यांनी आत्मा अजून जाणलेला नाही. म्हणून ते ज्या पुरुषापर्यंत पोहोचतात, तो हिरण्यगर्भ: आकाराला आलेल्या जगाचा पहिला आत्मा. जग टिकते तोपर्यंतच तो टिकतो. त्यांचे ध्येय यज्ञांच्या स्वर्गाहून कितीतरी उंच आहे, पण तेही शेवटचे नव्हे. का, ते पुढचा मंत्र दाखवतो.