प्रमुख उपनिषदे · मुण्डकोपनिषद्
जग हेच त्याचे शरीर
अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदाः । वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा ॥ ४ ॥
हा मंत्र सांगतो, सारे जग हे एका विराट पुरुषाचे शरीर आहे, आणि तोच पुरुष आपला स्वतःचा आत्माही आहे. अग्नी हे त्याचे मस्तक, चंद्र आणि सूर्य त्याचे डोळे. चारी दिशा त्याचे कान, आणि ऋषींना प्रकट झालेले वेद ही त्याची वाणी. वारा त्याचा प्राण, सारे जग त्याचे हृदय, आणि पृथ्वी त्याचे पाय. तो सर्व प्राण्यांचा अंतरात्मा आहे. हे चित्र फार जुने आहे. ऋग्वेद हा चार वेदांतला सर्वांत प्राचीन वेद. त्यातले एक सूक्त सारी सृष्टी एका विश्वपुरुषाचे अवयव म्हणून पाहते. या चित्राचे कारण शेवटच्या ओळीत आहे. आत्मा म्हणजे आपल्यातला खरा “मी”: शरीर नव्हे, मन नव्हे, तर त्यांच्यामागची जाणीव. आकाश आणि पृथ्वी ज्याचे शरीर आहेत, तो पुरुष म्हणजेच हा आत्मा. बाहेर पाहा किंवा आत पाहा, सापडतो तो एकच.