प्रमुख उपनिषदे · मुण्डकोपनिषद्
एका झाडावर दोन पक्षी
द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति ॥ १ ॥
मुंडक उपनिषद ही एका प्रश्नाची कथा आहे. शौनक नावाच्या गृहस्थांनी अंगिरस ऋषींना विचारले होते: असे कोणते एक तत्त्व आहे, जे जाणले की सारे जाणले जाते? अंगिरसांनी सांगितले, विद्या दोन प्रकारच्या आहेत. अपरा विद्या म्हणजे वेद आणि त्यांतले विधी. परा विद्येने अक्षर गाठता येते: ब्रह्म, सर्व गोष्टींमागचे एकच सत्य. उपनिषदाचा हा शेवटचा भाग परा विद्या कशी प्राप्त होते ते दाखवतो, आणि त्याची सुरुवात एका चित्राने होते. दोन पक्षी आहेत. ते जिवलग सोबती आहेत, कधीच एकमेकांपासून दूर होत नाहीत, आणि एकाच झाडाला बिलगून बसले आहेत. त्यांतला एक त्या झाडाची गोड फळे खातो. दुसरा काहीच खात नाही; तो फक्त पाहत राहतो. हे चित्र उपनिषदाहूनही खूप जुने आहे. ते ऋग्वेदातल्या कोड्यांच्या एका सूक्तातून आले आहे; ऋग्वेद हा चार वेदांतला सर्वांत प्राचीन वेद. नंतरच्या काळातले श्वेताश्वतर उपनिषद ते शब्दशः पुन्हा देते. आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य यांचा अर्थ इथे घेतला आहे. ते हे चित्र असे उलगडतात. झाड म्हणजे शरीर. फळे खाणारा पक्षी म्हणजे जीव; तो आपल्या कर्मांची फळे चाखतो, सुखाची आणि दुःखाची. पाहणारा पक्षी म्हणजे ईश, परम आत्मा: शरीर आणि मन यांच्यामागची जाणीव. ती कशातच भाग घेत नाही, आणि सारे काही पाहते.