प्रमुख उपनिषदे · मुण्डकोपनिषद्
इच्छा काय करते
कामान् यः कामयते मन्यमानः स कामभिर्जायते तत्र तत्र । पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्तु इहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः ॥ २ ॥
जो हव्याशा गोष्टींचाच सतत ध्यास घेतो, तो पुन्हा जन्मतो: कधी इथे, कधी तिथे, जिथे त्या इच्छा त्याला ओढून नेतील तिथे. पण ज्याची प्रत्येक इच्छा पूर्ण झाली आहे, जो स्वतःत पूर्ण झाला आहे, त्याच्या सगळ्या इच्छा इथेच, याच जन्मात विरून जातात. प्रत्येक इच्छा म्हणजे ती जिथे पूर्ण होईल, त्या जागेकडे लागलेली ओढ. इच्छांनी भरलेल्या मनाने जो मरतो, त्याला त्या इच्छा नव्या जन्मात ओढून नेतात, जिथे त्या पूर्ण होऊ शकतील. ज्याची इच्छा पूर्ण झाली, त्याने फक्त आत्म्याचीच इच्छा केली होती, आणि त्याला आत्मा सापडला आहे. आता त्याच्याबाहेर हवेसे वाटावे असे काहीच उरत नाही. नदीत उभ्या असलेल्या माणसाला पेलाभर पाणी शोधायची गरज नसते. “इथेच” हा शब्द महत्त्वाचा आहे. इच्छांपासून मुक्ती मरणाची वाट पाहत नाही; कठ उपनिषदही हेच सांगते. आत्मा जाणला, की ती याच जन्मात मिळते.