प्रमुख उपनिषदे · मुण्डकोपनिषद्
शिकवणीचा उगम
ॐ ब्रह्मा देवानां प्रथमः संबभूव विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता । स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह ॥ १ ॥
वेदांच्या शेवटी येणाऱ्या, जीवनाच्या सर्वांत खोल प्रश्नांना भिडणाऱ्या उपनिषदांपैकी मुंडक हे एक थोर उपनिषद आहे. ते अथर्ववेदाचे आहे; अथर्ववेद हा चार वेदांपैकी चौथा. या उपनिषदाचे तीन भाग आहेत, आणि प्रत्येक भागाला मुंडक म्हणतात. “सत्यमेव जयते”, म्हणजे “सत्याचाच विजय होतो”, हे भारताचे राष्ट्रीय ब्रीदवाक्य याच उपनिषदातले आहे. सृष्टिकर्त्या देवापासून अंगिरस ऋषींपर्यंत गुरूंची एक परंपरा चालत आली आहे. शौनक नावाचे एक गृहस्थ एक मोठा प्रश्न घेऊन अंगिरसांकडे येतात. अंगिरस उत्तर देतात: विद्या दोन प्रकारच्या असतात, एक अपरा आणि एक परा, खालची आणि वरची. सारे उपनिषद याच उत्तरातून उलगडत जाते. पहिला मंत्र या परंपरेची सुरुवात सांगतो. देवांमध्ये सर्वांत आधी ब्रह्मदेव प्रकट झाला. तो विश्वाचा कर्ता आणि जगाचा रक्षक. त्याने आपले ज्येष्ठ पुत्र अथर्वा यांना ब्रह्मविद्या शिकवली; अथर्ववेदाला याच ऋषींचे नाव मिळाले आहे. ब्रह्मविद्या म्हणजे ब्रह्म जाणण्याची विद्या. इतर सारे ज्ञान याच पायावर उभे आहे. इथून पुढे दोन नावांत गल्लत होऊ देऊ नका. ब्रह्मदेव हा सृष्टी घडवणारा देव; सर्वांत आधी प्रकट झालेला तोच. ब्रह्म म्हणजे ज्यातून सारे काही येते ते, ब्रह्मदेवसुद्धा. जगामागचे ते एकच सत्य आहे, जसा प्रत्येक लाटेमागे समुद्र असतो.