प्रमुख उपनिषदे · मुण्डकोपनिषद्
आत्म्यातच रमणारा
प्राणो ह्येष यः सर्वभूतैर्विभाति विजानन् विद्वान् भवते नातिवादी । आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः ॥ ४ ॥
आता जाणणाऱ्याचे एक चित्र. सर्व प्राण्यांतून प्रकाशणारे जीवन म्हणजे ईशच, हे तो जाणतो, आणि म्हणून तो उगाच बोलत सुटत नाही. तो आत्म्यातच खेळतो, आत्म्यातच रमतो. तरीही तो निष्क्रिय नाही. तो कर्मरत आहे, आणि ब्रह्म जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे. “जीवन” यासाठी मूळ शब्द प्राण आहे, पण इथे त्याचा अर्थ श्वासापेक्षा मोठा आहे. तो ईश स्वतः आहे: प्रत्येक जीवनातले जीवन, प्रत्येक प्राण्यात त्या प्राण्याचे स्वतःचे जीवन म्हणून प्रकाशणारे. ज्ञानी माणसाला सर्वांत एकच आत्मा दिसतो. म्हणून त्याला बोलण्यात कुणाला हरवायचे नसते, कशावर वाद घालायचा नसतो. वादाला दोन बाजू लागतात. इतर लोक आपले सुख बाहेर शोधतात: मित्रांत, धनात, स्तुतीत. त्याच्या आनंदाला बाहेरचे काहीच लागत नाही. आणि त्याचे कर्म म्हणजे विधींचा रतीब नव्हे. शंकराचार्य सांगतात, ते आतले काम आहे: जाणणे, ध्यान करणे, आसक्ती सोडणे. आणि ते तो आयुष्यभर करत राहतो.