प्रमुख उपनिषदे · मुण्डकोपनिषद्
जन्माच्या बीजापलीकडे
स वेदैतत्परमं ब्रह्म धाम यत्र विश्वं निहितं भाति शुभ्रम् । उपासते पुरुषं ये ह्यकामास्ते शुक्रमेतदतिवर्तन्ति धीराः ॥ १ ॥
हा मुंडकाचा शेवटचा अध्याय, शौनकांना अंगिरस ऋषींनी दिलेल्या उत्तराचा शेवट. मागचा अध्याय आत्मा जाणणाऱ्याच्या वर्णनाने संपला; त्याची प्रत्येक इच्छा पूर्ण होते. पण त्याचा सन्मान करण्याचे याहून मोठे कारण आहे. जे काहीही न मागता त्याचा सन्मान करतात, ते जन्माच्याच पलीकडे जातात. मंत्र हे आपल्या शब्दांत सांगतो. तो ज्ञानी ते परम धाम जाणतो: ब्रह्म, सर्व गोष्टींमागचे एकच सत्य. सारे जग त्यात ठेवलेले आहे, आणि त्यात तेजाने झळाळते. जे ज्ञानी बदल्यात काहीही न मागता त्या पुरुषाची उपासना करतात, ते बीजाच्या पलीकडे जातात: जन्माचे बीज, ज्यातून नवे शरीर उगवते. आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य यांच्या अर्थाप्रमाणे “तो पुरुष” म्हणजे आत्ताच ज्याची स्तुती झाली तो ज्ञानी, देवासारखा पूजलेला. ब्रह्माला धाम म्हटले, कारण सारे जग त्यातच विसावलेले आहे. उपनिषदांत इच्छाच माणसाला पुन्हा जन्माला आणते. जे ज्ञान्याची सेवा करतात आणि मुक्तीखेरीज काहीच मागत नाहीत, ते हे बीज मागे सोडतात, आणि पुन्हा जन्मत नाहीत. इच्छेला एवढे बळ का असते, ते पुढचा मंत्र दाखवतो.