प्रमुख उपनिषदे · प्रश्नोपनिषद्
स्वप्नांविना सुख
स यदा तेजसाऽभिभूतो भवति । अत्रैष देवः स्वप्नान्न पश्यत्यथ यदैतस्मिञ्शरीर एतत्सुखं भवति ॥ ६ ॥
चौथा प्रश्न: हे सुख कुणाचे? मन तेजाने व्यापून जाते, तेव्हा ते स्वप्ने पाहत नाही. मग शरीरात एक गाढ सुख उमलते. ही स्वप्नरहित झोप. शंकराचार्य या तेजाचा अर्थ शरीराचा आतला अग्नी असा घेतात. तो हृदयाच्या नाड्या भरून टाकतो; स्वप्नात मन याच नाड्यांतून फिरत असते. त्या वाटा बंद झाल्या, की मन चित्रे रचणे थांबवते, आणि शांतपणे आपल्या उगमात बुडून जाते. हे सुख आपल्या सगळ्यांच्या ओळखीचे आहे. ते चालू असताना त्याबद्दल आपण काहीच बोलू शकत नाही, पण जागे झाल्यावर म्हणतो, “छान झोप लागली; काहीच कळले नाही.” हे सुख बाहेरच्या कशानेही दिलेले नाही. मन शांत असताना आपण जे असतो, त्याचेच ते आहे.