- 1सहा जिज्ञासू, एक गुरूवेदांच्या शेवटी येणाऱ्या, जीवनाच्या सर्वांत खोल प्रश्नांना भिडणाऱ्या थोर उपनिषदांपैकी प्रश्नोपनिषद हे एक आहे. ते अथर्ववेदाचे आहे; अथर्ववेद हा चौथा वेद. “प्रश्न” हेच त्याचे नाव. सहा जिज्ञासू एका गुरूकडे येतात, आणि सहा अध्यायांत त्यांच्या एके…
- 2आणखी एक वर्षपिप्पलादांनी लगेच उत्तर दिले नाही. ते ऋषी त्यांना म्हणाले, “आणखी एक वर्ष माझ्यापाशी राहा. तप करा, शिष्य म्हणून ब्रह्मचर्य पाळा, श्रद्धा ठेवा. मग हवे ते विचारा. आम्हाला ठाऊक असेल, तर सगळे सांगू.” त्यांनी तीन गोष्टी सांगितल्या. तप म्हणजे इथे…
- 3जीव येतात कुठून?वर्ष सरले. मग कबन्धी कात्यायन ऋषींजवळ गेले आणि त्यांनी विचारले, “भगवन्, हे सारे जीव येतात कुठून? ते कशापासून जन्मतात?” हा प्रश्न लहान मूलही विचारते, आणि वेदांतली सर्वांत जुनी सूक्तेही तोच विचारतात. पिप्पलादांचे उत्तर सारा अध्याय व्यापते. त्…
- 4पहिली जोडीपिप्पलाद म्हणाले, “प्रजापतीला प्रजा हवी होती. म्हणून त्याने खोल तप केले. तप करून त्याने एक जोडी निर्माण केली, रयी आणि प्राण. त्याच्या मनात होते: ही दोघे माझ्यासाठी नाना रूपांचे जीव निर्माण करतील.” सृष्टिकर्त्याच्या या साधनेसाठीही इथे “तप” ह…
- 5सूर्य आणि चंद्रही जोडी दिसते कुठे? पिप्पलाद आकाशाकडे बोट दाखवतात. सूर्य हा प्राण, आणि चंद्र हा रयी. ते पुढे म्हणतात, एका अर्थी हे सारे जगच रयी आहे, सूक्ष्म आणि स्थूल दोन्ही. पण साध्या अर्थाने रयी म्हणजे ज्याला आकार आहे ते सारे. सूर्य स्वतःच्या अग्नीने जळत…
- 6सूर्य सारे जीव गोळा करतोआता सूर्यालाच प्राण म्हणून दाखवले आहे. तो उगवून पूर्व दिशेत शिरतो, तेव्हा पूर्वेकडचे सारे जीव आपल्या किरणांत सामावून घेतो. दक्षिण, पश्चिम आणि उत्तर उजळतो, खाली आणि वर उजळतो, मधल्या उपदिशा उजळतो, तेव्हाही असेच. सारे काही उजळत तो सगळ्या जीवां…
- 7सर्वांमधला अग्नीम्हणजे उगवणारा सूर्य हाच सर्वांतला अग्नी आहे. तो सगळी रूपे धारण करतो; तोच प्राण आहे. वेदातली एक ऋचाही हेच सांगते. ही ऋचा सूर्याला वैश्वानर म्हणते, म्हणजे “सर्व माणसांचा”. हे अग्नीचे एक जुने नाव. इतर उपनिषदांत हेच नाव आपल्या आत अन्न पचवणाऱ्य…
- 8हजार किरणांचा सूर्यती ऋचा सूर्याची स्तुती अशी करते. तो विश्वरूप आहे, सोनेरी आहे, जन्मलेल्या सर्वांना जाणणारा आहे. तोच अंतिम आश्रय, तोच एकमेव प्रकाश, तोच ऊब देणारा. हजार किरणांचा, शंभर प्रकारे वावरणारा, सर्व प्रजांचा प्राण असा हा सूर्य उगवतो. “जन्मलेल्या सर्वा…
- 9दक्षिणेचा मार्गआता पिप्पलाद हीच जोडी काळात शोधतात, आणि दोन मार्ग नजरेत येऊ लागतात. वर्ष हासुद्धा प्रजापतीच आहे. त्याचे दोन अयन आहेत, दक्षिणायन आणि उत्तरायण: सूर्याची दोन सहामाही. वैदिक कल्पनेत मृतांनी जायचे हे दोन मार्गही आहेत. काही जण अशा भावनेने उपासना…
- 10उत्तरेचा मार्ग“पण जे तप, ब्रह्मचर्य, श्रद्धा आणि विद्या यांनी आत्म्याचा शोध घेतात, ते उत्तरायणाच्या मार्गाने जाऊन सूर्यापर्यंत पोहोचतात. तो सर्व प्राणांचे घर आहे; तो अमृत आहे, अभय आहे, अंतिम आश्रय आहे. तिथून ते परत येत नाहीत. तोच निरोध.” याविषयी एक श्लोक…
- 11वर्षाचे कोडेपिप्पलाद जो श्लोक उद्धृत करतात, तो ऋग्वेदातले एक जुने कोडे आहे. हे कोडे त्यांनी नुकत्याच प्रजापती म्हटलेल्या वर्षाविषयी आहे. काही जण त्याला पिता म्हणतात: पाच पायांचा, बारा रूपांचा, पावसाने समृद्ध, स्वर्गाच्या पलीकडच्या अर्ध्यात राहणारा. तर…
- 12महिन्याचे दोन पक्षवर्षावरून पिप्पलाद महिन्यावर येतात. महिना हा प्रजापती आहे. त्याचा कृष्ण पक्ष रयी आहे, आणि शुक्ल पक्ष प्राण. म्हणून ऋषी आपले यज्ञ शुक्ल पक्षात करतात, आणि इतर कृष्ण पक्षात. वैदिक विधी चंद्राच्या कलांप्रमाणे ठरत, म्हणून मंत्र इथे घरच्या अग्नीत…
- 13दिवस आणि रात्रशरीराच्या आणखी जवळ आल्यावर ही जोडी म्हणजे दिवस आणि रात्र. दिवस-रात्र हे प्रजापती आहेत. दिवस प्राण आहे, आणि रात्र रयी. जे दिवसा रतिसुख घेतात, ते आपला प्राणच उधळून टाकतात. रात्री घेतलेले रतिसुख मात्र ब्रह्मचर्यच मानले जाते. जीव प्रत्यक्ष जन्म…
- 14अन्न आणि बीजआता उत्तर शरीरापर्यंत येऊन पोहोचते. अन्न हा प्रजापती आहे. अन्नापासून बीज बनते, आणि बीजापासून हे जीव जन्मतात. लांबलचक साखळी आता पूर्ण झाली. प्रजापतीने प्राण आणि रयी निर्माण केले. ते सूर्य-चंद्रात, वर्षात, महिन्यात, दिवस-रात्रीत प्रकट झाले, आ…
- 15जवळचे जगआता जीव कुठून येतात, यावरून पिप्पलाद ते कुठे जातात याकडे वळतात. प्रजापतीचे हे व्रत, म्हणजे आत्ता सांगितलेला पतिपत्नींच्या प्रेमाचा नियम, जे पाळतात, ते संतती निर्माण करतात. प्रजापतीने जशी आपली जोडी निर्माण केली, तसेच. ज्यांच्यात तप आणि संयम…
- 16निर्मळ ब्रह्मलोक“ज्यांच्यात कुटिलपणा नाही, असत्य नाही आणि कपट नाही, त्यांचाच तो निर्मळ ब्रह्मलोक.” या शब्दांनी पिप्पलाद आपले पहिले उत्तर संपवतात. आता मंत्र “तो” म्हणतो, म्हणजे दूरचा. शंकराचार्य त्याचा अर्थ खुद्द ब्रह्मदेवाचे जग असा घेतात: उत्तरेच्या मार्गा…
- 17सर्वश्रेष्ठ शक्ती कोणती?सहा जिज्ञासू पिप्पलाद ऋषींकडे आले आहेत. पहिल्याने विचारले होते, जीव येतात कुठून. पिप्पलादांनी उत्तर दिले: प्रजापतीने निर्माण केलेल्या एका जोडीतून, प्राण आणि रयी. प्राण म्हणजे जीवन, खाणारा आणि देणारा; रयी म्हणजे जड द्रव्य, त्याचे अन्न. आता द…
- 18शक्तींची बढाईपिप्पलाद म्हणाले, “या शक्ती म्हणजे आकाश, वायू, अग्नी, पाणी आणि पृथ्वी; तसेच वाणी, मन, डोळे आणि कान. एकदा आपापला महिमा दाखवून त्या म्हणाल्या: हा डोलारा आम्हीच उभा धरतो, आणि आम्हीच एकत्र सांभाळतो.” या यादीचे दोन भाग आहेत. पहिली पाच म्हणजे महा…
- 19प्राण बोलतोतेव्हा त्यांच्यातला सर्वश्रेष्ठ, प्राण, बोलला: “भ्रमात पडू नका. मीच स्वतःला पाच भागांत विभागून हा डोलारा उभा धरतो, आणि एकत्र सांभाळतो.” पण त्यांनी त्याच्यावर विश्वास ठेवला नाही. प्राण म्हणजे केवळ आपण घेतो तो श्वास नव्हे. शरीर जिवंत ठेवणारी…
- 20राजामागे मधमाश्यातेव्हा प्राण जणू अभिमानाने शरीरातून वर निघू लागला. तो निघू लागताच बाकी सगळ्यांनाही त्याच्याबरोबर निघावे लागले. तो पुन्हा स्थिरावला, तेव्हा तेही सगळे स्थिरावले. मधमाश्यांचे असेच असते: त्यांचा राजा उडाला की सगळ्या उडतात, तो बसला की सगळ्या बसत…
- 21प्राण हाच प्रत्येक देवआपण प्राणामुळेच जगतो, हे शक्तींना कळले. आता त्या बाहेर पाहतात, आणि जगातल्या मोठ्या शक्तींतही त्यांना प्राणच दिसतो. अग्नी होऊन प्राण जळतो; प्राण हाच सूर्य. प्राण हाच पर्जन्य, देवांचा उदार राजा, आणि वायू. पृथ्वीही प्राणच, रयीही प्राणच, देवही…
- 22तुंब्यातले आरेचाकाचे आरे जसे त्याच्या तुंब्यात रोवलेले असतात, तसे सारे काही प्राणावर टेकलेले आहे. ऋग्वेदाच्या ऋचा, यजुर्वेदाचे मंत्र आणि सामवेदाची गाणी त्याच्यावरच टिकली आहेत. यज्ञ, क्षत्रिय आणि ब्राह्मणही त्याच्यावरच टिकले आहेत. हे तीन जुने वेद. ऋग्वेदा…
- 23पुन्हा पुन्हा जन्मप्राण केवळ आपल्याभोवतीच्या जगात नाही; तो आईवडिलांकडून मुलांपर्यंत स्वतःला पुढे नेतो. प्राणाला देव मानून शक्ती त्याला म्हणतात: प्रजापती होऊन तूच गर्भात संचार करतोस, आणि तूच पुन्हा जन्म घेतोस. हे प्राणा, सारे जीव तुला नजराणा आणून देतात, कारण…
- 24प्रत्येक आहुतीचा वाहकप्रत्येक पूजाही प्राणच वाहून नेतो. शक्ती म्हणतात: देवांपर्यंत आहुती पोहोचवणाऱ्यांत तू सर्वश्रेष्ठ आहेस, आणि पितरांना दिली जाणारी पहिली आहुती तूच. अथर्वा आणि अंगिरस यांच्या वंशातल्या ऋषींचे खरे आचरणही तूच. वैदिक यज्ञात देवांसाठीच्या आहुती अग…
- 25इंद्र, रुद्र आणि सूर्यवेदांतले मोठे देव म्हणजे एकाच प्राणाचे चेहरे ठरतात. हे प्राणा, आपल्या तेजाने तू इंद्र आहेस, देवांचा राजा. तू रुद्र आहेस, रक्षण करणारा. तू अंतरिक्षात संचार करतोस. तू सूर्य आहेस, सर्व तेजांचा स्वामी. रुद्र हा वादळांचा उग्र देव, संहार करू शकणा…
- 26पाऊस येतो तेव्हाआकाशातून प्राण पृथ्वीला पोसायला खाली उतरतो. हे प्राणा, तू पाऊस होऊन बरसतोस, तेव्हा तुझे हे जीव आनंदाने उभे राहतात. त्यांना वाटते, “आता हवे तितके अन्न मिळेल.” भारतातला उन्हाळा ज्याने काढला आहे, त्याला हे दृश्य ओळखीचे आहे. पहिला पाऊस पडतो, आण…
- 27जन्मतःच शुद्धप्राणाच्या वर कोणी नाही, आणि त्याला शुद्ध व्हायला कशाचीही गरज नाही. हे प्राणा, तू व्रात्य आहेस, तू एकर्षी आहेस, सारे खाणारा तूच, विश्वाचा खरा स्वामी तूच. तुझे अन्न आम्ही देतो. तू वायूचा पिता आहेस. व्रात्य म्हणजे ज्याची मुंज झालेली नाही, जो…
- 28आम्हाला सोडून जाऊ नकोसआता स्तोत्र आपल्या गाभ्याशी येते. तुझे जे रूप वाणीत, कानांत आणि डोळ्यांत वसलेले आहे, आणि जे मनभर पसरलेले आहे, ते आमच्यासाठी कल्याणकारी कर. निघून जाऊ नकोस. प्राण निघू लागला तेव्हा काय होते, हे शक्तींनी पाहिले होते. वाणी, डोळे, कान त्याच्याबर…
- 29आई मुलांना जपते तसेहे सारे जग प्राणाच्या अधीन आहे. देवांच्या सर्वोच्च स्वर्गात, ज्याला मंत्र त्रिदिव, म्हणजे तिसरा स्वर्ग, म्हणतो, तिथे जे आहे तेसुद्धा. आई जशी मुलांचे रक्षण करते, तसे आमचे रक्षण कर. आम्हाला श्री आणि प्रज्ञा दे. या प्रार्थनेने स्तोत्र संपते, आ…
- 30प्राणाविषयी सहा प्रश्नसहा जिज्ञासू सहा प्रश्न घेऊन पिप्पलाद ऋषींकडे आले आहेत. त्यांतल्या दोघांना ऋषींनी सांगितले आहे की सारे प्राणी प्राण आणि रयी यांच्यापासून जन्मतात: जीवन, आणि ज्यावर ते पोसते ते जड द्रव्य. शरीरातली सर्वश्रेष्ठ शक्ती प्राणच आहे, हेही त्यांनी सा…
- 31प्रश्नांपलीकडचे प्रश्नपिप्पलाद त्यांना म्हणाले, “तू फार पुढचे प्रश्न विचारतो आहेस. पण तू मनापासून ब्रह्मनिष्ठ आहेस, म्हणून मी तुला सांगतो.” ब्रह्म म्हणजे सगळ्या जगामागचे एकच सत्य, जसा प्रत्येक लाटेमागे समुद्र असतो. “फार पुढचे” का? आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचा…
- 32प्राण, आत्म्याची सावलीपहिले उत्तर थोडक्यात आहे. हा प्राण आत्म्यापासून जन्मतो. माणसाची जशी सावली पडते, तशी आत्म्याची सावली म्हणजे प्राण. आणि मनाच्या करणीने तो या शरीरात येतो. आत्मा म्हणजे आपल्यातला खरा “मी”: शरीर नव्हे, मन नव्हे, तर त्यांच्यामागे असलेली जाणीव. प्…
- 33सम्राट आणि त्याचे अधिकारीपुढचा प्रश्न, प्राण शरीरात कसा स्थिरावतो. सम्राट आपल्या अधिकाऱ्यांना कामे वाटून देतो: “तू ही गावे सांभाळ, आणि तू ती.” तसाच मुख्य प्राण बाकीच्या प्राणांना प्रत्येकाची वेगळी जागा नेमून देतो. जुन्या आचार्यांना एकच प्राण पाच प्रकारची कामे करतान…
- 34पाचांपैकी तीनआता या जागा सांगितल्या जातात. अपान मलविसर्जनाच्या आणि प्रजननाच्या इंद्रियांत काम करतो. मुख्य प्राण स्वतः डोळ्यांत आणि कानांत राहतो, आणि तोंडावाटे व नाकावाटे संचार करतो. मधोमध समान असतो. अर्पण केलेले अन्न तो सगळीकडे समान वाटतो, आणि त्यातूनच…
- 35हृदयातल्या नाड्याव्यान एका जाळ्यातून काम करतो. हृदयात आत्मा राहतो. तिथून एकशे एक नाड्या निघतात. प्रत्येकीला शंभर लहान नाड्या फुटतात, आणि त्यांतल्या प्रत्येकीला बहात्तर हजार फांद्या. या साऱ्यांतून व्यान संचार करतो. इथला आत्मा म्हणजे सर्वत्र असलेला परमात्मा न…
- 36वर चढणारा प्राणशेवटचा प्राण आपले मुख्य काम आयुष्याच्या अखेरीस करतो. या हृदयनाड्यांपैकी एकीतून उदान वर चढतो. माणसाची कर्मे चांगली असतील, तर तो त्याला पुण्याच्या जगात नेतो. वाईट असतील, तर पापाच्या जगात. दोन्ही प्रकारची असतील, तर पुन्हा माणसांच्या जगात. शंकर…
- 37बाहेरच्या जगातले जोडीदारशरीरातल्या प्रत्येक प्राणाला बाहेरच्या जगात एक जोडीदार आहे, आणि अशा रीतीने प्राण बाहेरच्या जगालाही धरून ठेवतो. सूर्य हा बाहेरचा मुख्य प्राण. तो उगवतो, तेव्हा डोळ्यातल्या प्राणाला मदत करतो. पृथ्वीची शक्ती अपानाला जागी धरून ठेवते. पृथ्वी आणि…
- 38ऊब निघून जाते तेव्हाउदानालाही जोडीदार आहे. तेज, म्हणजे उष्णता, हाच उदान. म्हणून माणसातले तेज शांत होते, तेव्हा त्याची इंद्रिये मनात विलीन होतात, आणि तो नव्या जन्माकडे निघतो. बाहेर उदान म्हणजे जगातले तेज, अग्नीचा आणि सूर्याचा प्रकाश. आत तो शरीराची ऊब. मरणाऱ्या…
- 39शेवटचा विचारमाणूस कुठे जाणार, हे कशाने ठरते? शेवटच्या क्षणी मनात जे भरलेले असते, ते घेऊन तो मुख्य प्राणात येतो. मग तेजाशी, म्हणजे उदानाशी, जोडलेला मुख्य प्राण त्याला आत्म्यासह त्या विचाराने रेखाटलेल्या जगात नेतो. मरणाच्या वेळी इंद्रिये गेलेली असतात, फक…
- 40प्राण जाणणाराआता पिप्पलाद एक वचन देतात. जो प्राणाला असे जाणतो, त्याचा वंश कधी खुंटत नाही, आणि तो अमर होतो. एक जुना श्लोकही हेच सांगतो. वंश ही या जगात प्राणाची देणगी. आईवडिलांकडून मुलांकडे जातो तो प्राणच. म्हणून जो त्याला जाणतो, त्याला मुले-नातवंडे लाभता…
- 41या पाच गोष्टी जाणाव्याहा श्लोक उत्तराचे सार सांगतो. प्राण कुठून येतो आणि शरीरात कसा शिरतो, हे जाणावे. तो कुठे राहतो, पाच रूपांनी कसा राज्य करतो, आणि माणसाच्या आत कसा जगतो, हे जाणावे. जो हे जाणतो, तो अमृतत्व मिळवतो. जो हे जाणतो, तो अमृतत्व मिळवतो. हे कौसल्यांचेच…
- 42आपल्यात झोपते कोण?सहा जिज्ञासू सहा प्रश्न घेऊन पिप्पलाद ऋषींकडे आले आहेत. ऋषींनी त्यांना शिकवले आहे: आपल्यातला प्राण आत्म्यापासून जन्मतो, आणि शरीरात पाच प्राणांच्या रूपाने काम करतो. आत्मा म्हणजे आपल्यातला खरा “मी”: शरीर नव्हे, मन नव्हे, तर त्यांच्यामागे असले…
- 43आत परतणारे किरणपिप्पलाद म्हणाले, “गार्ग्या, सूर्य मावळतो तेव्हा त्याचे सगळे किरण त्याच्या तेजोमंडळात एकवटतात. तो उगवतो तेव्हा ते पुन्हा पसरतात, रोज रोज. तसेच झोपेत सारे काही मनात एकवटते; मन ही सर्वश्रेष्ठ शक्ती. “म्हणून तेव्हा माणूस ऐकत नाही, पाहत नाही, व…
- 44कधी न विझणारे अग्नीआपण झोपतो तेव्हा जागे काय राहते? प्राण. मंत्र त्यांना यज्ञातल्या अग्नींच्या रूपात पाहतो. या नगरीत, म्हणजे शरीरात, प्राणांचे अग्नी जागे राहतात. अपान हा गार्हपत्य, म्हणजे घरचा अग्नी. व्यान हा दक्षिणेकडचा अग्नी. मुख्य प्राण हा आहवनीय, म्हणजे आ…
- 45झोपेचा यज्ञयज्ञाचे चित्र पुढे चालू राहते. श्वास आत घेणे आणि बाहेर सोडणे या दोन आहुती. समान त्यांचा समतोल राखतो; म्हणूनच त्याचे नाव समान. मन हा यजमान. आणि यज्ञाचे फळ म्हणजे उदान, कारण तो रोज रोज यजमानाला ब्रह्मापर्यंत नेतो. यजमान म्हणजे यज्ञाचा खर्च कर…
- 46मनाचा स्वतःचा महिमागाढ झोपेआधी स्वप्न येते, आणि इथे गार्ग्यांच्या तिसऱ्या प्रश्नाचे उत्तर मिळते: स्वप्ने पाहते ते मन. स्वप्नात मन आपला महिमा अनुभवते. जे पाहिले, ते पुन्हा पाहते. जे ऐकले, ते पुन्हा ऐकते. इतर ठिकाणी, दूरदूरच्या देशांत जे अनुभवले, ते पुन्हा पुन्…
- 47स्वप्नांविना सुखचौथा प्रश्न: हे सुख कुणाचे? मन तेजाने व्यापून जाते, तेव्हा ते स्वप्ने पाहत नाही. मग शरीरात एक गाढ सुख उमलते. ही स्वप्नरहित झोप. शंकराचार्य या तेजाचा अर्थ शरीराचा आतला अग्नी असा घेतात. तो हृदयाच्या नाड्या भरून टाकतो; स्वप्नात मन याच नाड्यांत…
- 48झाडाकडे परतणारे पक्षीआता शेवटचा प्रश्न: सारे काही कशात विसावते? पिप्पलाद उत्तर देतात: “सौम्या, पक्षी जसे आपल्या वस्तीच्या झाडाकडे परततात, तसे हे सारे परमात्म्यात विसावते.” संध्याकाळचे एक झाड डोळ्यांसमोर आणा. दिवसभर पक्षी शेतांवरून फिरत होते, प्रत्येक जण आपापल्य…
- 49घरी परतणारे सारेआत्म्याकडे जे जे परतते, त्या साऱ्यांची नावे हा मंत्र घेतो: सारे जग आणि सारा माणूस, जोड्यांनी. प्रत्येक शक्ती, आणि तिला जे भेटते ते. पाच महाभूते, पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वायू आणि आकाश, प्रत्येक आपल्या सूक्ष्म रूपासह, म्हणजे तन्मात्रेसह: ज्या सू…
- 50पाहणाराया साऱ्या शक्ती कुणाच्या तरी आहेत. पाहणारा, स्पर्श करणारा, ऐकणारा, वास घेणारा, चव घेणारा, विचार करणारा, समजणारा आणि कृती करणारा तो हाच: जाणणारा आत्मा, ज्याला आपण प्रत्येकजण “मी” समजतो तो. तोही अविनाशी परमात्म्यात विसावतो. हा जाणणारा आत्मा म…
- 51अक्षराला जाणणेपिप्पलाद पुढे सांगतात: “सौम्या, जो त्या अक्षराला जाणतो, तो त्या परम अक्षरालाच जाऊन पोहोचतो. त्याला सावली नाही, शरीर नाही, रक्त नाही; ते शुद्ध आणि तेजस्वी आहे. जो त्याला जाणतो, तो सर्वज्ञ होतो, आणि सर्व काही होतो.” यावरही एक श्लोक आहे. अक्षर…
- 52सर्वांत प्रवेशहा श्लोक अध्यायाचा शेवट करतो. जाणणारा आत्मा आपल्या साऱ्या शक्तींसह, प्राणांसह आणि महाभूतांसह, अक्षरात विसावतो. सौम्या, जो ते अक्षर जाणतो, तो सर्व जाणतो, आणि सर्वांत शिरतो. इथे सारे उत्तर एकत्र येते. इंद्रिये मनात झोपतात. प्राण पहारा देतात.…
- 53आयुष्यभर ॐसहा जिज्ञासू पिप्पलाद ऋषींकडे आले आहेत; प्रत्येकाचा जीवनाविषयी, आणि त्यामागे जे आहे त्याविषयी, एकेक प्रश्न आहे. चौघांना उत्तरे मिळाली आहेत. आता पाचवे जिज्ञासू, शैब्य सत्यकाम, एका साधनेविषयी विचारतात. “भगवन्, समजा एखादा माणूस आयुष्यभर, अगदी…
- 54ब्रह्माची दोन रूपेपिप्पलाद म्हणाले, “सत्यकामा, हे ॐ अक्षर म्हणजेच ब्रह्म: परब्रह्मही, आणि अपरब्रह्मही. म्हणून हे जाणणारा ॐ चा आधार घेऊन या दोहोंपैकी एकाला पोहोचतो.” ब्रह्म म्हणजे सगळ्या जगामागचे एकच सत्य, जसा प्रत्येक लाटेमागे समुद्र असतो. आठव्या शतकातले भाष…
- 55पहिला ध्वनीतीन भाग का? संस्कृतमध्ये अ आणि उ एकत्र आले की त्यांचा ओ होतो. म्हणून ॐ एक शब्द म्हणून उच्चारला तरी तो तीन ध्वनींचा बनलेला आहे: आधी अ, मग उ, मग म. आपण रोज तीन अवस्थांतून जातो. जुन्या गुरूंनी एकेका ध्वनीची सांगड एकेका अवस्थेशी घातली: अ जागेपण…
- 56दुसरा ध्वनीआता समजा, एखाद्याने दोन ध्वनी, अ आणि उ, एकत्र मनात धरले, आणि त्यांचे एक म्हणून ध्यान केले. तर मरणानंतर यजुर्वेदाचे मंत्र, म्हणजे यज्ञाच्या वेदाचे मंत्र, त्याला पृथ्वी आणि स्वर्ग यांच्या मधल्या अंतरिक्षात, चंद्रलोकात वर नेतात. जुन्या समजुतीप…
- 57कात टाकणारा सापआता संपूर्ण ॐ. समजा एखाद्याने तिन्ही ध्वनी एकत्र घेऊन परम पुरुषाचे ध्यान केले. तर मरणानंतर तो सूर्याच्या तेजाशी एकरूप होतो. शंकराचार्य पुढे सांगतात, चंद्रापर्यंत पोहोचणाऱ्यांसारखा तो परत येत नाही. साप जशी आपली जुनी कात सोडून मागे टाकतो, तसा…
- 58तीन ध्वनी, एक ॐपहिला श्लोक किल्ली देतो. ॐ चे तीन ध्वनी एकेकटे, वेगवेगळे घेतले, तर ते मृत्यूच्या कक्षेतच राहतात. पण ते एकमेकांशी जोडलेले, कधीही न सुटलेले असले, तर गोष्ट वेगळी. माणसाच्या तिन्ही व्यवहारांत, बाहेरच्या, आतल्या आणि मधल्या, ते योग्य रीतीने वापरल…
- 59भयापलीकडेदुसरा श्लोक उत्तराचे सार सांगतो. ऋग्वेदाच्या ऋचांनी माणूस हे जग गाठतो. यजुर्वेदाच्या मंत्रांनी, मधले अंतरिक्ष. सामवेदाच्या गायनाने, ज्ञानी ज्याला जाणतात ते जग, ब्रह्मदेवाचे जग. पण स्वतः ॐ चाच आधार घेऊन जाणणारा “ते” गाठतो: जे शांत आहे, अजर आ…
- 60राजकुमाराचा प्रश्नसहा जिज्ञासू पिप्पलाद ऋषींकडे आले आहेत; प्रत्येकाचा एकेक प्रश्न आहे. पाचांना उत्तरे मिळाली आहेत. आता शेवटचे, सुकेशा भारद्वाज, असा एक प्रश्न घेऊन येतात, ज्याचे उत्तर ते एकदा देऊ शकले नव्हते. “भगवन्, कोसलाचा राजकुमार हिरण्यनाभ एकदा माझ्याकडे…
- 61वाटतो त्याहून जवळपिप्पलाद त्यांना म्हणाले, “सौम्या, तो पुरुष इथेच आहे, या शरीराच्या आत. त्याच्यातच या सोळा कला जन्माला येतात.” राजकुमाराचा प्रश्न कुठल्यातरी दूरच्या अस्तित्वाविषयीचे कोडे वाटत होता. उत्तर त्याला अगदी जवळ आणते. ज्याच्याविषयी सुकेशांना काहीच स…
- 62माझे जाणे कशाने?पुरुष कुठे आहे हे दाखवण्यासाठी पिप्पलाद सांगतात की सोळा कला त्याच्यातून कशा निघाल्या. काहीही निर्माण करण्यापूर्वी पुरुषाने विचार केला: “काय निघून गेले, तर मी निघून गेलो असे होईल? आणि काय टिकून राहिले, तर मी टिकून राहीन?” शरीरात आपली खूण म्ह…
- 63सोळा कलामग पुरुषाने प्राण निर्माण केला. प्राणातून श्रद्धा आली. मग आकाश, वायू, अग्नी, पाणी आणि पृथ्वी; इंद्रिये; मन; आणि अन्न. अन्नातून बळ, तप, वेदमंत्र, यज्ञकर्मे, जगे, आणि त्या जगांत नाव. या सोळा कला. गटागटाने वाचली, तर ही यादी म्हणजे माणूस घडण्या…
- 64समुद्रात हरवलेल्या नद्यासोळा कला परत कशा जातात? समुद्राकडे वाहणाऱ्या नद्यांचा विचार करा. समुद्राला पोहोचल्या की त्या दिसेनाशा होतात. त्यांची नावे आणि रूपे संपतात, आणि त्या साऱ्यालाच फक्त “समुद्र” म्हटले जाते. पुरुषाचेही तसेच आहे; तो सर्व काही पाहणारा साक्षी. त्याच…
- 65चाकाचा तुंबाहा तो श्लोक. चाकाचे आरे जसे तुंब्यात रोवलेले असतात, तशा या कला पुरुषात स्थिरावलेल्या आहेत. जाणायचा तो हाच: त्याला जाणा, म्हणजे मृत्यू तुम्हाला सतावणार नाही. बैलगाडीचे चाक डोळ्यांसमोर आणा. आरे चहूकडे पसरलेले असतात, पण ते सगळे मधल्या तुंब्यात…
- 66याहून पलीकडे काही नाहीमग पिप्पलाद त्या सहाजणांना म्हणाले, “परब्रह्माविषयी मला एवढेच ठाऊक आहे. याहून श्रेष्ठ काहीच नाही.” ब्रह्म म्हणजे सगळ्या जगामागचे एकच सत्य, जसा प्रत्येक लाटेमागे समुद्र असतो. आतला पुरुष, सगळ्या कलांचा तुंबा, तोच ब्रह्म. ऋषी असे का म्हणतात, ह…
- 67पैलतीरापर्यंतसहाजणांनी गुरूंना वंदन केले आणि म्हणाले, “आपण आमचे पिता आहात, कारण आपण आम्हाला आमच्या अज्ञानापलीकडे, पैलतीरापर्यंत नेले आहे.” महान ऋषींना नमस्कार! महान ऋषींना नमस्कार! पिता शरीर देतो; शंकराचार्य म्हणतात, या गुरूंनी त्याहून मोठा जन्म दिला, ब…