प्रमुख उपनिषदे · प्रश्नोपनिषद्
समुद्रात हरवलेल्या नद्या
स यथेमा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्येते तासां नामरूपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते । एवमेवास्य परिद्रष्टुरिमाः षोडशकलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्येते चासां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते स एषोऽकलोऽमृतो भवति तदेष श्लोकः ॥ ५ ॥
सोळा कला परत कशा जातात? समुद्राकडे वाहणाऱ्या नद्यांचा विचार करा. समुद्राला पोहोचल्या की त्या दिसेनाशा होतात. त्यांची नावे आणि रूपे संपतात, आणि त्या साऱ्यालाच फक्त “समुद्र” म्हटले जाते. पुरुषाचेही तसेच आहे; तो सर्व काही पाहणारा साक्षी. त्याच्या सोळा कला पुरुषाकडे वाहतात, आणि त्याच्यापर्यंत पोहोचल्या की दिसेनाशा होतात. त्यांची नावे आणि रूपे संपतात, आणि त्या साऱ्यालाच फक्त “पुरुष” म्हटले जाते. तो कलाविरहित होतो, अमर होतो. यावर एक श्लोक आहे. नदी वाहत असते तोवर तिला गंगा किंवा यमुना म्हणतात. समुद्रात मात्र गंगेचे पाणी कोणते, हे कुणालाच दाखवता येत नाही. काहीच हरवत नाही, पण नाव आणि आकार उरत नाहीत. शंकराचार्य समजावतात, पुरुषाला जाणल्याने हेच घडते. कला त्याच्यापासून कधीच वेगळ्या नव्हत्या. जाणणाऱ्याला हे दिसते, तेव्हा कला पुरुषात विरघळून जातात. फक्त तोच उरतो, आणि जाणणारा, आता कलाविरहित, अमर होतो.