प्रमुख उपनिषदे · प्रश्नोपनिषद्
वर चढणारा प्राण
अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥ ७ ॥
शेवटचा प्राण आपले मुख्य काम आयुष्याच्या अखेरीस करतो. या हृदयनाड्यांपैकी एकीतून उदान वर चढतो. माणसाची कर्मे चांगली असतील, तर तो त्याला पुण्याच्या जगात नेतो. वाईट असतील, तर पापाच्या जगात. दोन्ही प्रकारची असतील, तर पुन्हा माणसांच्या जगात. शंकराचार्य ती नाडी सांगतात: सुषुम्ना, हृदयापासून वर टाळूपर्यंत जाणारी. यात कौसल्यांच्या “कोणत्या वाटेने तो बाहेर पडतो?” या प्रश्नाचे उत्तर मिळते. पुनर्जन्म उपनिषदांनी गृहीतच धरला आहे: मरणानंतर माणूस पुन्हा जन्मतो, आयुष्यात जे कमावले त्याप्रमाणे उच्च किंवा नीच जन्माला. चांगली कर्मे देवांच्या जगांत नेतात. वाईट कर्मे दुःखाच्या ठिकाणी, किंवा पशूच्या जन्मात नेतात. बहुतेक आयुष्ये मिश्र असतात, आणि मिश्र आयुष्य पुन्हा माणसाच्या जन्माकडे नेते.