प्रमुख उपनिषदे · प्रश्नोपनिषद्
प्राण, आत्म्याची सावली
आत्मन एष प्राणो जायते । यथैषा पुरुषे छायैतस्मिन्नेतदाततं मनोकृतेनायात्यस्मिञ्शरीरे ॥ ३ ॥
पहिले उत्तर थोडक्यात आहे. हा प्राण आत्म्यापासून जन्मतो. माणसाची जशी सावली पडते, तशी आत्म्याची सावली म्हणजे प्राण. आणि मनाच्या करणीने तो या शरीरात येतो. आत्मा म्हणजे आपल्यातला खरा “मी”: शरीर नव्हे, मन नव्हे, तर त्यांच्यामागे असलेली जाणीव. प्राण त्याच्या नंतर येतो. तो हलतो, काम करतो, पण त्याला स्वतःचे अस्तित्व नाही. सावली जशी ती पाडणाऱ्यावर अवलंबून असते, तसा प्राण आत्म्यावर अवलंबून असतो. हेच शरीर का, दुसरे का नाही? मंत्र सांगतो, मनाच्या करणीने. शंकराचार्य आणि जुने भाष्यकार याचा अर्थ असा घेतात: मागच्या जन्मातल्या इच्छा आणि कर्मे. सावलीला तिला पाडणाऱ्या शरीराचाच आकार येतो. तसा नव्या जीवनाला मागच्या विचारांनी आणि कृतींनी घडवलेला आकार येतो.