प्रमुख उपनिषदे · प्रश्नोपनिषद्
शेवटचा विचार
यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति । प्राणस्तेजसा युक्तः सहात्मना तथासङ्कल्पितं लोकं नयति ॥ १० ॥
माणूस कुठे जाणार, हे कशाने ठरते? शेवटच्या क्षणी मनात जे भरलेले असते, ते घेऊन तो मुख्य प्राणात येतो. मग तेजाशी, म्हणजे उदानाशी, जोडलेला मुख्य प्राण त्याला आत्म्यासह त्या विचाराने रेखाटलेल्या जगात नेतो. मरणाच्या वेळी इंद्रिये गेलेली असतात, फक्त मन उरते. शेवटी त्यात जे असते, ते आयुष्यभरात सर्वांत बळकट झालेले असते: एखादी आशा, एखादी भीती, एखादे प्रेम. तो विचार मरणाऱ्याबरोबर प्राणात जातो. आता मुख्य प्राण उदानाबरोबर वर चढतो, आणि तो विचार नेईल तिथे माणसाला घेऊन जातो. महाभारतातल्या भगवद्गीतेत कृष्णही अर्जुनाला हेच सांगतो: शेवटी माणूस ज्याचे स्मरण करतो, त्यालाच तो जाऊन मिळतो. म्हणून शेवटचा विचार फार महत्त्वाचा. पण तो एका क्षणात निवडता येत नाही. आयुष्यभरातल्या सगळ्या विचारांतून तो उगवतो.