प्रमुख उपनिषदे · प्रश्नोपनिषद्
प्राणाविषयी सहा प्रश्न
अथ हैनं कौशल्यश्चाश्वलायनः पप्रच्छ । भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बाह्यमभिधत्ते कथमध्यात्ममिति ॥ १ ॥
सहा जिज्ञासू सहा प्रश्न घेऊन पिप्पलाद ऋषींकडे आले आहेत. त्यांतल्या दोघांना ऋषींनी सांगितले आहे की सारे प्राणी प्राण आणि रयी यांच्यापासून जन्मतात: जीवन, आणि ज्यावर ते पोसते ते जड द्रव्य. शरीरातली सर्वश्रेष्ठ शक्ती प्राणच आहे, हेही त्यांनी सांगितले आहे. आता तिसरे जिज्ञासू, कौसल्य आश्वलायन, प्राणाविषयीच विचारतात: “भगवन्, हा प्राण कशातून जन्मतो? तो या शरीरात कसा येतो? स्वतःला विभागून तो इथे कसा स्थिरावतो? कोणत्या वाटेने तो बाहेर पडतो? बाहेरच्या जगाला तो कसा धरून ठेवतो, आणि आतल्या शरीराला कसा?” प्राण म्हणजे केवळ आपण घेतो ती हवा नव्हे. शरीर जिवंत ठेवणारी शक्ती म्हणजे प्राण; श्वास हे त्याचे सर्वांत उघड लक्षण. कौसल्यांचे प्रश्न प्राणाचा माग काढतात: तो कुठून येतो, शरीरात कसा शिरतो, तिथे काय काम करतो, आणि मरणाच्या वेळी बाहेर कसा पडतो.