प्रमुख उपनिषदे · प्रश्नोपनिषद्
दुसरा ध्वनी
अथ यदि द्विमात्रेण मनसि सम्पद्यते सोऽन्तरिक्षं यजुर्भिरुन्नीयते सोमलोकम् । स सोमलोके विभूतिमनुभूय पुनरावर्तते ॥ ४ ॥
आता समजा, एखाद्याने दोन ध्वनी, अ आणि उ, एकत्र मनात धरले, आणि त्यांचे एक म्हणून ध्यान केले. तर मरणानंतर यजुर्वेदाचे मंत्र, म्हणजे यज्ञाच्या वेदाचे मंत्र, त्याला पृथ्वी आणि स्वर्ग यांच्या मधल्या अंतरिक्षात, चंद्रलोकात वर नेतात. जुन्या समजुतीप्रमाणे चंद्र हा सत्कर्मे केलेल्यांचा स्वर्ग होता. तिथे तो चंद्राच्या वैभवाचा उपभोग घेतो; हे त्याच्या ध्यानाचे फळ. पण अन्न खाल्ले की संपते, तसेच हे फळही भोगून संपते. मग तो पुन्हा पृथ्वीवर जन्मतो. पुन्हा जन्मणे म्हणजे पुन्हा म्हातारे होणे, दुःख भोगणे आणि मरणे, पुन्हा पुन्हा. जन्मांच्या या फेऱ्यातून सुटावे, हीच उपनिषदांतल्या प्रत्येक साधकाची आस होती. उ हा अ आणि म यांच्या मध्ये असतो, जसे अंतरिक्ष पृथ्वी आणि स्वर्ग यांच्या मध्ये, आणि स्वप्न जागेपण आणि गाढ झोप यांच्या मध्ये. ॐ च्या तीन ध्वनींवरचे छोटे उपनिषद, माण्डूक्य, हीच सांगड घालते. म्हणजे दोन ध्वनी एकापेक्षा उंच नेतात, पण फेऱ्याबाहेर नाही.