प्रमुख उपनिषदे · प्रश्नोपनिषद्
मनाचा स्वतःचा महिमा
अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति । यद्दृष्टं दृष्टमनुपश्यति श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च सच्चासच्च सर्वं पश्यति सर्वः पश्यति ॥ ५ ॥
गाढ झोपेआधी स्वप्न येते, आणि इथे गार्ग्यांच्या तिसऱ्या प्रश्नाचे उत्तर मिळते: स्वप्ने पाहते ते मन. स्वप्नात मन आपला महिमा अनुभवते. जे पाहिले, ते पुन्हा पाहते. जे ऐकले, ते पुन्हा ऐकते. इतर ठिकाणी, दूरदूरच्या देशांत जे अनुभवले, ते पुन्हा पुन्हा अनुभवते. पाहिलेले आणि न पाहिलेले, ऐकलेले आणि न ऐकलेले, अनुभवलेले आणि न अनुभवलेले, खरे आणि खोटे: मन ते सारे पाहते. कारण स्वप्नात मनच ते सारे होते. स्वप्नात मन राजा असते. इंद्रिये झोपलेली असताना, साठवलेल्या गोष्टींतून ते अख्खी जगे उभी करते. शंकराचार्य म्हणतात, जे आपण कधीच पाहिले नाही असे वाटते, तेही कुठल्यातरी आधीच्या जन्मात पाहिलेले असते. “खरे आणि खोटे” याचे उदाहरण ते देतात: खरे पाणी आणि मृगजळातले पाणी. स्वप्नात दोन्ही असतात. स्वप्न पाहणारेही मनच, आणि स्वप्नातले दृश्य व त्यातली सगळी माणसेही मनच.