प्रमुख उपनिषदे · प्रश्नोपनिषद्
दक्षिणेचा मार्ग
संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च । तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः ॥ ९ ॥
आता पिप्पलाद हीच जोडी काळात शोधतात, आणि दोन मार्ग नजरेत येऊ लागतात. वर्ष हासुद्धा प्रजापतीच आहे. त्याचे दोन अयन आहेत, दक्षिणायन आणि उत्तरायण: सूर्याची दोन सहामाही. वैदिक कल्पनेत मृतांनी जायचे हे दोन मार्गही आहेत. काही जण अशा भावनेने उपासना करतात: “यज्ञ आणि सत्कर्मे हेच आमचे कार्य.” यज्ञ म्हणजे वेदांतले अग्नीत आहुती देण्याचे विधी, आणि सत्कर्मे म्हणजे सर्वांसाठी बांधलेल्या विहिरी, तळी आणि बागा. असे जण फक्त चंद्रलोक जिंकतात, आणि पुन्हा इथेच परत येतात. म्हणून ज्या ऋषींना संतती हवी असते, जे घरी राहून संसार करतात, ते दक्षिणेचा मार्ग धरतात. हा पितृयान, पितरांचा मार्ग, आणि तो रयीचा आहे. चंद्रलोकात मृत आपल्या पुण्याचे फळ भोगतात. अन्न खाऊन संपावे तसे ते पुण्य संपले, की ते पुन्हा जन्म घेतात.