प्रमुख उपनिषदे · प्रश्नोपनिषद्
पाचांपैकी तीन
पायूपस्थेऽपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रातिष्ठते मध्ये तु समानः । एष ह्येतद्धुतमन्नं समं नयति तस्मादेताः सप्तार्चिषो भवन्ति ॥ ५ ॥
आता या जागा सांगितल्या जातात. अपान मलविसर्जनाच्या आणि प्रजननाच्या इंद्रियांत काम करतो. मुख्य प्राण स्वतः डोळ्यांत आणि कानांत राहतो, आणि तोंडावाटे व नाकावाटे संचार करतो. मधोमध समान असतो. अर्पण केलेले अन्न तो सगळीकडे समान वाटतो, आणि त्यातूनच सात ज्वाला उठतात, म्हणजे मस्तकातली सात छिद्रे. मुख्य प्राण चेहऱ्यापाशी राहतो, जिथे आपण पाहतो, ऐकतो, बोलतो आणि वास घेतो. अपान खाली काम करतो. जेवण म्हणजे जणू आतल्या अग्नीत दिलेली आहुती. समान ते अन्न प्रत्येक भागाला वाटून देतो, जसा न्यायी कारभारी धान्य वाटतो. सात छिद्रे म्हणजे दोन डोळे, दोन कान, दोन नाकपुड्या आणि तोंड. अन्नाने पोसलेल्या पाहण्याच्या, ऐकण्याच्या, वास घेण्याच्या आणि चव घेण्याच्या शक्ती त्यांत ज्वालांसारख्या जळत असतात.