प्रमुख उपनिषदे · प्रश्नोपनिषद्
जन्मतःच शुद्ध
व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षरत्ता विश्वस्य सत्पतिः । वयमाद्यस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः ॥ ११ ॥
प्राणाच्या वर कोणी नाही, आणि त्याला शुद्ध व्हायला कशाचीही गरज नाही. हे प्राणा, तू व्रात्य आहेस, तू एकर्षी आहेस, सारे खाणारा तूच, विश्वाचा खरा स्वामी तूच. तुझे अन्न आम्ही देतो. तू वायूचा पिता आहेस. व्रात्य म्हणजे ज्याची मुंज झालेली नाही, जो वैदिक विद्यार्थी झालेला नाही असा. शंकराचार्य सांगतात, प्राण सर्वांत आधी जन्मला; त्याची मुंज करायला त्याच्या आधी कोणी नव्हतेच. आणि त्याला मुंजीची गरजही नाही, कारण तो स्वभावतःच शुद्ध आहे. “एकर्षी”, म्हणजे “एकमेव ऋषी”, हे अथर्ववेदी पुरोहितांच्या एका पवित्र अग्नीचेही नाव आहे. तो अग्नी जशा आहुती खातो, तसा प्राण त्याला अर्पण केलेले सारे खातो. इंद्रिये सारे जग त्याच्यापुढे अन्न म्हणून आणतात. इथे वायूसाठी मातरिश्वा हे जुने नाव आले आहे. शंकराचार्य आणखी एक अर्थही मान्य करतात: “हे मातरिश्वा, तू आमचा पिता आहेस.” या अर्थात प्राणालाच वायू म्हटले आहे. कोणताही अर्थ घ्या, प्राण पिता आहेच.