प्रमुख उपनिषदे · प्रश्नोपनिषद्
बाहेरच्या जगातले जोडीदार
आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येनं चाक्षुषं प्राणमनुगृह्णानः । पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्य अपानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाशः स समानो वायुर्व्यानः ॥ ८ ॥
शरीरातल्या प्रत्येक प्राणाला बाहेरच्या जगात एक जोडीदार आहे, आणि अशा रीतीने प्राण बाहेरच्या जगालाही धरून ठेवतो. सूर्य हा बाहेरचा मुख्य प्राण. तो उगवतो, तेव्हा डोळ्यातल्या प्राणाला मदत करतो. पृथ्वीची शक्ती अपानाला जागी धरून ठेवते. पृथ्वी आणि आकाश यांच्यामधली पोकळी म्हणजे समान. वारा म्हणजे व्यान. डोळा सूर्याच्या प्रकाशातच पाहू शकतो, म्हणून सूर्य त्याचा जोडीदार. शंकराचार्य पृथ्वीविषयी समजावतात: ती अपानाला खाली ओढते, आणि त्यामुळे शरीर स्थिर राहते. ती नसती, तर शरीर आपल्याच वजनाने कोसळले असते, किंवा हवेत तरंगत गेले असते, असे ते म्हणतात. पृथ्वी आणि आकाश यांच्यामधली पोकळी मधोमध असते, जसा शरीराच्या मधोमध समान. वारा सगळीकडे वाहतो, जसा व्यान आत सगळीकडे संचार करतो.