प्रमुख उपनिषदे · प्रश्नोपनिषद्
कधी न विझणारे अग्नी
प्राणाग्नय एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति । गार्हपत्यो ह वा एषोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्गार्हपत्यात् प्रणीयते प्रणयनादाहवनीयः प्राणः ॥ ३ ॥
आपण झोपतो तेव्हा जागे काय राहते? प्राण. मंत्र त्यांना यज्ञातल्या अग्नींच्या रूपात पाहतो. या नगरीत, म्हणजे शरीरात, प्राणांचे अग्नी जागे राहतात. अपान हा गार्हपत्य, म्हणजे घरचा अग्नी. व्यान हा दक्षिणेकडचा अग्नी. मुख्य प्राण हा आहवनीय, म्हणजे आहुतीचा अग्नी; तो गार्हपत्यातून पेटवला जातो. वैदिक कर्मकांडात गृहस्थ तीन पवित्र अग्नी राखत असे. गार्हपत्य अग्नी दिवसरात्र जळत असे; तो कधी विझू दिला जात नसे. दक्षिणेकडच्या अग्नीवर पुरोहितांसाठी आणि पितरांसाठी भात शिजवला जाई. आहवनीय अग्नीत देवांसाठी आहुती दिल्या जात, आणि तो गार्हपत्यातून आणलेल्या निखाऱ्यांनी पेटवला जाई. शरीर ही नगरी, कारण त्यात अनेक शक्ती राहतात. नगरीतले लोक झोपले, तरी तिचे अग्नी जळतच असतात: श्वास रात्रभर चालू असतो. आणि आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य सांगतात, आहवनीय जसा गार्हपत्यातून निघतो, तसा मुख्य प्राण जणू अपानातून वर उठतो, आणि तोंडावाटे व नाकावाटे बाहेर पडतो.