प्रमुख उपनिषदे · प्रश्नोपनिषद्
कात टाकणारा साप
यः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत स तेजसि सूर्ये सम्पन्नः । यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं ह वै स पाप्मना विनिर्मुक्तः स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकं स एतस्माज्जीवघनात् परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते । तदेतौ श्लोकौ भवतः ॥ ५ ॥
आता संपूर्ण ॐ. समजा एखाद्याने तिन्ही ध्वनी एकत्र घेऊन परम पुरुषाचे ध्यान केले. तर मरणानंतर तो सूर्याच्या तेजाशी एकरूप होतो. शंकराचार्य पुढे सांगतात, चंद्रापर्यंत पोहोचणाऱ्यांसारखा तो परत येत नाही. साप जशी आपली जुनी कात सोडून मागे टाकतो, तसा तो सगळ्या पापांतून सुटतो. सामवेदाचे मंत्र, म्हणजे गायनाच्या वेदाचे मंत्र, त्याला ब्रह्मलोकात, सृष्टिकर्त्या ब्रह्मदेवाच्या जगात, वर नेतात. ब्रह्मदेव म्हणजे ब्रह्म नव्हे; तो अपरब्रह्म, म्हणजे सृष्टिकर्ता म्हणून पाहिलेले एकच सत्य. तिथे त्याला प्रत्येक शरीरात वसणारा पुरुष दिसतो. ज्या सृष्टिकर्त्यात सारे जीव एकवटलेले आहेत, त्याच्याहूनही तो पुरुष श्रेष्ठ आहे. मंत्र या पुरुषाला “पुरिशय”, म्हणजे “नगरीत पहुडलेला”, म्हणतो; हा शब्द “पुरुष” या शब्दासारखाच ऐकू येतो. नगरी म्हणजे शरीर, आणि त्यात राहणारा पुरुष म्हणजे परमात्मा. शंकराचार्य याला क्रममुक्ती म्हणतात, म्हणजे टप्प्याटप्प्याने मिळणारी मुक्ती: असा साधक आधी ब्रह्मदेवाच्या जगात पोहोचतो, आणि तिथून परमात्म्यापर्यंत. दोन श्लोक हे उत्तर पूर्ण करतात.