प्रमुख उपनिषदे · प्रश्नोपनिषद्
माझे जाणे कशाने?
स ईक्षाचक्रे । कस्मिन्नहमुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति ॥ ३ ॥
पुरुष कुठे आहे हे दाखवण्यासाठी पिप्पलाद सांगतात की सोळा कला त्याच्यातून कशा निघाल्या. काहीही निर्माण करण्यापूर्वी पुरुषाने विचार केला: “काय निघून गेले, तर मी निघून गेलो असे होईल? आणि काय टिकून राहिले, तर मी टिकून राहीन?” शरीरात आपली खूण म्हणून उभे राहील, असे काहीतरी तो शोधतो आहे. आत्मा खरे तर कधीच येत नाही, जात नाही, कारण तो सर्वत्र आहे. पण त्याला एखादे चिन्ह लागते, ज्याच्यामुळे तो शरीरात राहतो आहे, आणि ते सोडून जातो आहे, असे वाटावे. पुढचा मंत्र उत्तर देतो: प्राण, शरीर जिवंत ठेवणारी शक्ती. प्राण आहे तोवर आपण म्हणतो, माणूस आहे. प्राण गेला की म्हणतो, माणूस गेला. पण गेला तो प्राण, आत्मा नव्हे. शंकराचार्य “विचार केला” या शब्दांवरही भर देतात. जग आंधळेपणाने उभे राहिले नाही. त्याची सुरुवात एका जाणत्या पुरुषापासून झाली, ज्याने ते निर्माण करण्याआधी पुढचा विचार केला.