प्रमुख उपनिषदे · प्रश्नोपनिषद्
राजकुमाराचा प्रश्न
अथ हैनं सुकेशा भारद्वाजः पप्रच्छ । भगवन् हिरण्यनाभः कौसल्यो राजपुत्रो मामुपेत्यैतं प्रश्नमपृच्छत । षोडशकलं भारद्वाज पुरुषं वेत्थ । तमहं कुमारमब्रुवं नाहमिमं वेद । यद्यहमिममवेदिषं कथं ते नावक्ष्यमिति । समूलो वा एष परिशुष्यति योऽनृतमभिवदति तस्मान्नार्हम्यनृतं वक्तुम् । स तूष्णीं रथमारुह्य प्रवव्राज । तं त्वा पृच्छामि क्वासौ पुरुष इति ॥ १ ॥
सहा जिज्ञासू पिप्पलाद ऋषींकडे आले आहेत; प्रत्येकाचा एकेक प्रश्न आहे. पाचांना उत्तरे मिळाली आहेत. आता शेवटचे, सुकेशा भारद्वाज, असा एक प्रश्न घेऊन येतात, ज्याचे उत्तर ते एकदा देऊ शकले नव्हते. “भगवन्, कोसलाचा राजकुमार हिरण्यनाभ एकदा माझ्याकडे आला आणि त्याने विचारले, ‘भारद्वाजा, सोळा कलांचा पुरुष आपल्याला ठाऊक आहे का?’ मी त्या तरुणाला सांगितले, ‘मला तो ठाऊक नाही. ठाऊक असता, तर मी तुला का सांगितले नसते? जो खोटे बोलतो, तो मुळासकट सुकून जातो. मला खोटे बोलण्याचे धाडस नाही.’ एक शब्दही न बोलता तो रथात बसला आणि निघून गेला. म्हणून आता मी आपल्याला विचारतो: तो पुरुष आहे कुठे?” पुरुष म्हणजे परमात्मा. आपल्या प्रत्येकाच्या आत राहणारा कुणीतरी, अशा रूपात इथे त्याचे वर्णन येते. आत्मा म्हणजे आपल्यातला खरा “मी”: शरीर नव्हे, मन नव्हे, तर त्यांच्यामागे असलेली जाणीव. त्याच्या सोळा कला म्हणजे एका जिवंत प्राण्याला घडवणारे सारे काही, हे हा अध्याय पुढे दाखवतो. पुरुषाला शोधणे म्हणजे हे सारे ज्यावर उभे आहे, ते शोधणे. थाप मारण्यापेक्षा सुकेशांनी आपले अज्ञान कबूल करणे पसंत केले. आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य यांनी लावलेला अर्थ इथे स्वीकारला आहे. ते यातून दोन धडे काढतात: लायक शिष्याला ज्ञान द्यावे, आणि अब्रू वाचवण्यासाठीसुद्धा कधी खोटे बोलू नये.