प्रमुख उपनिषदे · प्रश्नोपनिषद्
वाटतो त्याहून जवळ
तस्मै स होवाचेहैवान्तःशरीरे सोम्य स पुरुषो यस्मिन्नताः षोडशकलाः प्रभवन्तीति ॥ २ ॥
पिप्पलाद त्यांना म्हणाले, “सौम्या, तो पुरुष इथेच आहे, या शरीराच्या आत. त्याच्यातच या सोळा कला जन्माला येतात.” राजकुमाराचा प्रश्न कुठल्यातरी दूरच्या अस्तित्वाविषयीचे कोडे वाटत होता. उत्तर त्याला अगदी जवळ आणते. ज्याच्याविषयी सुकेशांना काहीच सांगता आले नाही, तो स्वर्गात नाही, किंवा लांबच्या वाटेच्या टोकाला नाही. तो आपल्या प्रत्येकात आहे. राजकुमाराचे कोसल हे उत्तर भारतातले एक मोठे राज्य होते. सोळा कला म्हटल्या की चंद्राची आठवण होते; त्याच्या वाढीचे टप्पे सोळा कला म्हणून मोजले जात. चंद्र जसा कलेकलेने वाढतो, तसा जिवंत प्राणी या कलांनी घडतो. शंकराचार्य इथे एक इशारा देतात. घड्यात आकाश जसे कोंडलेले नसते, तसा पुरुष शरीरात कोंडलेला नाही. तो सर्वत्र आहे; पण त्याला जाणता येते ते शरीराच्या आत, पाहणारा, ऐकणारा, विचार करणारा म्हणून. आणि कला म्हणजे त्याचे तुकडे नव्हेत. स्वप्न पाहणाऱ्यात जसे स्वप्न उमटते, तशा त्या त्याच्यात उमटतात; तो स्वतः मात्र अखंड राहतो.