प्रमुख उपनिषदे · प्रश्नोपनिषद्
प्राण बोलतो
तान् वरिष्ठः प्राण उवाच । मा मोहमापद्यथ अहमेवैतत् पञ्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामीति तेऽश्रद्दधाना बभूवुः ॥ ३ ॥
तेव्हा त्यांच्यातला सर्वश्रेष्ठ, प्राण, बोलला: “भ्रमात पडू नका. मीच स्वतःला पाच भागांत विभागून हा डोलारा उभा धरतो, आणि एकत्र सांभाळतो.” पण त्यांनी त्याच्यावर विश्वास ठेवला नाही. प्राण म्हणजे केवळ आपण घेतो तो श्वास नव्हे. शरीर जिवंत ठेवणारी शक्ती म्हणजे प्राण; श्वास हे त्याचे सर्वांत उघड लक्षण. “पाच भागांत” म्हणजे हा एकच प्राण पाच प्रकारची कामे करतो, आणि प्रत्येक कामाला वेगळे नाव आहे. तो श्वास आत घेतो आणि बाहेर सोडतो. अन्न शरीराच्या प्रत्येक भागापर्यंत पोहोचवतो. शरीर एकत्र धरतो आणि हलवतो. आणि मरणाच्या वेळी जीवाला वर, शरीराबाहेर नेतो. पुढच्या अध्यायात यांचे सविस्तर वर्णन येते. बाकीच्या शक्ती आपापले काम बोट दाखवून सांगू शकतात: वाणी बोलते, डोळा पाहतो. प्राणाचे काम मात्र शांतपणे, न दिसता चालते. म्हणून त्यांचा त्याच्यावर विश्वास बसत नाही.