प्रमुख उपनिषदे · प्रश्नोपनिषद्
दिवस आणि रात्र
अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते ॥ १३ ॥
शरीराच्या आणखी जवळ आल्यावर ही जोडी म्हणजे दिवस आणि रात्र. दिवस-रात्र हे प्रजापती आहेत. दिवस प्राण आहे, आणि रात्र रयी. जे दिवसा रतिसुख घेतात, ते आपला प्राणच उधळून टाकतात. रात्री घेतलेले रतिसुख मात्र ब्रह्मचर्यच मानले जाते. जीव प्रत्यक्ष जन्मतात कसे, या मुद्द्यावर गुरू येत आहेत. म्हणून ते पतिपत्नींच्या प्रेमाबद्दल बोलतात. दिवस प्राणाचा आहे; तो सुखात घालवणे म्हणजे प्राणच सांडून टाकणे. प्रेमाला ब्रह्मचर्य कसे म्हणता येईल? कारण त्यात विवाहाच्या मर्यादेत पाळलेला संयम आहे. शंकराचार्य पुढे सांगतात, याचा अर्थ आपल्या पत्नीशीच, योग्य ऋतुकाळी, आणि दिवसा नव्हे.