प्रमुख उपनिषदे · प्रश्नोपनिषद्
आपल्यात झोपते कोण?
अथ हैनं सौर्यायणि गार्ग्यः पप्रच्छ । भगवन्नेतस्मिन् पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देवः स्वप्नान् पश्यति कस्यैतत् सुखं भवति कस्मिन्नु सर्वे सम्प्रतिष्ठिता भवन्तीति ॥ १ ॥
सहा जिज्ञासू सहा प्रश्न घेऊन पिप्पलाद ऋषींकडे आले आहेत. ऋषींनी त्यांना शिकवले आहे: आपल्यातला प्राण आत्म्यापासून जन्मतो, आणि शरीरात पाच प्राणांच्या रूपाने काम करतो. आत्मा म्हणजे आपल्यातला खरा “मी”: शरीर नव्हे, मन नव्हे, तर त्यांच्यामागे असलेली जाणीव. आता चौथे जिज्ञासू, सौर्यायणी गार्ग्य, आपण सगळे रोज रात्री जे करतो त्याविषयी विचारतात: “भगवन्, माणसात झोपते ते काय? त्याच्यात जागे राहते ते काय? कोणती शक्ती स्वप्ने पाहते? हे सुख कुणाचे? आणि हे सगळे कशात विसावतात?” प्रश्न जसजसे पुढे जातात, तसतसे खोल होत जातात: इंद्रियांपासून स्वप्नांपर्यंत, आणि स्वप्नरहित झोपेतल्या सुखापर्यंत. शेवटचा प्रश्न विचारतो, सगळ्याला आधार कशाचा. त्याचे उत्तर झोपेच्या पलीकडे, आत्म्यापर्यंत नेते.