प्रमुख उपनिषदे · प्रश्नोपनिषद्
ब्रह्माची दोन रूपे
एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारः । तस्माद्विद्वानेतेनैवायतनेनैकतरमन्वेति ॥ २ ॥
पिप्पलाद म्हणाले, “सत्यकामा, हे ॐ अक्षर म्हणजेच ब्रह्म: परब्रह्मही, आणि अपरब्रह्मही. म्हणून हे जाणणारा ॐ चा आधार घेऊन या दोहोंपैकी एकाला पोहोचतो.” ब्रह्म म्हणजे सगळ्या जगामागचे एकच सत्य, जसा प्रत्येक लाटेमागे समुद्र असतो. आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य यांनी लावलेला अर्थ इथे स्वीकारला आहे. ते दोन्ही रूपे समजावतात. परब्रह्म म्हणजे ते सत्य जसे मुळात आहे तसे, सगळ्या नावांच्या आणि गुणांच्या पलीकडचे. अपरब्रह्म म्हणजे तेच सत्य सृष्टिकर्ता म्हणून पाहिलेले: ब्रह्मदेव, ज्याच्यातून सारे जग आणि सारे जीव उलगडतात. दोन्हींपैकी कोणतेच डोळ्यांना दिसत नाही, हाताला लागत नाही. म्हणून मनाला धरायला काहीतरी लागते, आणि तो आधार म्हणजे ॐ. शंकराचार्य त्याची तुलना विष्णूच्या मूर्तीशी करतात: भक्त मूर्तीला नमस्कार करतो, आणि तिच्याद्वारे देवापर्यंत पोहोचतो. माणूस कोणत्या ब्रह्मापर्यंत पोहोचतो, हे तो ॐ चा किती भाग मनात धरतो यावर ठरते. कारण ॐ चे तीन भाग आहेत, आणि पुढचे मंत्र ते एकेक करून घेतात.