प्रमुख उपनिषदे · प्रश्नोपनिषद्
पहिली जोडी
तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते । रयिं च प्राणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥ ४ ॥
पिप्पलाद म्हणाले, “प्रजापतीला प्रजा हवी होती. म्हणून त्याने खोल तप केले. तप करून त्याने एक जोडी निर्माण केली, रयी आणि प्राण. त्याच्या मनात होते: ही दोघे माझ्यासाठी नाना रूपांचे जीव निर्माण करतील.” सृष्टिकर्त्याच्या या साधनेसाठीही इथे “तप” हाच शब्द आहे; शिष्यांच्या तपासाठी आलेला तोच शब्द. जुन्या सृष्टिकथांत सृष्टिकर्ता जग हातांनी घडवत नाही. तो ते आतल्या प्रयत्नाने प्रकट करतो, जशी कोंबडी आपल्या उबेने अंडे उबवते. प्राण म्हणजे जीवन, जीवनशक्ती: श्वास घेणारी, अन्न खाणारी, ऊब देणारी शक्ती. रयी या शब्दाचा शब्दशः अर्थ “धन” किंवा “द्रव्य”. इथे रयी म्हणजे जड द्रव्य: जीवन जे आत घेते, ज्यावर पोसते, ज्याला आकार देते ते. प्राण खाणारा आहे, आणि रयी त्याचे अन्न. संस्कृतमध्ये प्राण पुल्लिंगी आहे आणि रयी स्त्रीलिंगी. म्हणून त्यांना पिता आणि माता मानले आहे. प्रत्येक जीव या दोघांपासून जन्मतो.