प्रमुख उपनिषदे · प्रश्नोपनिषद्
तीन ध्वनी, एक ॐ
तिस्रो मात्रा मृत्युमत्यः प्रयुक्ता अन्योन्यसक्ताः अनविप्रयुक्ताः । क्रियासु बाह्याभ्यन्तरमध्यमासु सम्यक् प्रयुक्तासु न कम्पते ज्ञः ॥ ६ ॥
पहिला श्लोक किल्ली देतो. ॐ चे तीन ध्वनी एकेकटे, वेगवेगळे घेतले, तर ते मृत्यूच्या कक्षेतच राहतात. पण ते एकमेकांशी जोडलेले, कधीही न सुटलेले असले, तर गोष्ट वेगळी. माणसाच्या तिन्ही व्यवहारांत, बाहेरच्या, आतल्या आणि मधल्या, ते योग्य रीतीने वापरले, तर जाणणारा डगमगत नाही. शंकराचार्य या तिन्हींचा अर्थ तीन अवस्थांतल्या पुरुषाचे ध्यान, असा घेतात. जागेपण, स्वप्न आणि गाढ झोप या त्या अवस्था; त्यांची सांगड तीन ध्वनींशी आधीच घातलेली आहे. म्हणून एकटा अ, किंवा अ आणि उ एकत्र, संपणाऱ्या जगांकडे नेतात, आणि म्हणून पुन्हा मृत्यूकडे. एक ॐ म्हणून धरले, तर तीन ध्वनी एकाच पुरुषाचे प्रतीक ठरतात: जो जागतो, स्वप्न पाहतो आणि झोपतो. तो पुरुष म्हणजे आत्मा, आपल्यातला खरा “मी”: शरीर नव्हे, मन नव्हे, तर त्यांच्यामागे असलेली जाणीव. जाणणाऱ्याला दिसते की तिन्ही अवस्था एकाच आत्म्यावरून सरकून जातात. काहीही बदलले तरी तो डगमगत नाही, कारण तो स्वतः जो आहे, ते बदलत नाही.