प्रमुख उपनिषदे · तैत्तिरीयोपनिषद्
मुलगा वडिलांकडे जातो
भृगुर्वै वारुणिः । वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तस्मा एतत्प्रोवाच । अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति । तंहोवाच । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद्ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥
ब्रह्म म्हणजे काय, सर्व गोष्टींमागचे एकमेव सत्य, हे तैत्तिरीय उपनिषद आतापर्यंत शिकवत आले. त्याचा तिसरा आणि शेवटचा भाग तेच सत्य एका कथेतून सांगतो. ही कथा एका मुलाची, ज्याने ते स्वतः शोधून काढले. भृगू आपल्या वडिलांकडे, वरुणाकडे गेला. वरुण म्हणजे जलाचा आणि जगाच्या सुव्यवस्थेचा देव. “बाबा,” भृगू म्हणाला, “मला ब्रह्म शिकवा.” वरुणाने त्याला सरळ उत्तर दिले नाही. त्याने काही नावे सांगितली: अन्न, प्राण, दृष्टी, श्रवण, मन आणि वाणी. ही उत्तरे नव्हती; ही दारे होती, ज्यांतून ब्रह्मापर्यंत पोहोचता येते. मग त्याने मुलाला शोधासाठी एक खूण दिली. “ज्यातून सर्व प्राणी जन्मतात, जन्मल्यावर ज्याच्या आधाराने जगतात, आणि मरताना ज्यात जाऊन मिसळतात, ते जाणून घ्यायचा प्रयत्न कर. तेच ब्रह्म.” म्हणून भृगू निघून गेला आणि त्याने तप केले. तप या शब्दाचा मूळ अर्थ उष्णता; इथे त्याचा अर्थ कठोर, एकाग्र चिंतन: इंद्रिये आवरून धरलेली, आणि मन एकाच प्रश्नावर एकवटलेले.