- 1पाठापूर्वीची प्रार्थनातैत्तिरीय उपनिषद कृष्ण यजुर्वेदाचा भाग आहे. यजुर्वेद म्हणजे यज्ञात म्हणायच्या मंत्रांचा वेद; त्याच्या या शाखेत मंत्रांमध्येच गद्य स्पष्टीकरण मिसळलेले आहे. उपनिषदाची पार्श्वभूमी एक वैदिक पाठशाळा आहे. तिथे शिष्य गुरूंच्या घरी राहतात आणि वेद त…
- 2उच्चार अचूक हवापहिला धडा शिक्षेचा, म्हणजे उच्चारांचा. वेद पुस्तकातून वाचला जात नसे. तो स्मृतीत जगत असे, गुरूंच्या मुखातून शिष्याच्या कानात जात असे. गुरू जसे म्हणत, अगदी तसाच तो म्हणावा लागे. म्हणून शिष्य प्रत्येक वर्ण आणि त्याचा स्वर शिकतो, कारण वैदिक शब्…
- 3जोडणीचा अर्थपुढचा धडा एका छोट्या प्रार्थनेने सुरू होतो: आम्हा दोघांना, गुरूला आणि शिष्याला, एकत्र कीर्ती लाभो, आणि वेदाध्ययनाचे तेज लाभो. मग गुरू “संहिता”, म्हणजे जोडणी, या शब्दातला दडलेला अर्थ उलगडतात. वेदपठणात दोन शब्द एकमेकांत मिसळतात: पहिल्याचा शेव…
- 4वारा, वीज, गुरूजगांमध्ये वारा हा पृथ्वी आणि आकाश यांच्यातला दुवा; तो दोघांनाही स्पर्श करतो. जगांविषयी इतके. आता ज्योती. अग्नी पहिले रूप, सूर्य दुसरे. पाणी ही संधी, आणि वीज हा दुवा. पावसाळी वादळ डोळ्यांसमोर आणा: पृथ्वी आणि आकाशाच्या मधे ढगात पाणी तरंगत असत…
- 5गुरू, शिष्य, अपत्यशिक्षणात गुरू पहिले रूप, आणि शिष्य दुसरे. ज्ञान ही संधी, आणि शिकवणे हा दुवा. या धड्यातली दोन माणसेच स्वतः एक जोडणी आहेत. पुढे कुटुंब. आई पहिले रूप, वडील दुसरे. मूल ही संधी, आणि प्रजनन हा दुवा.
- 6पठण करणारे मुखशेवटी शरीर, आणि पठण करणारे हेच मुख. खालचा जबडा पहिले रूप, वरचा जबडा दुसरे. वाणी ही संधी, आणि जीभ हा दुवा. या आहेत महासंहिता. जो त्या जाणतो आणि सतत मनात धरतो, तो संततीशी आणि गुराढोरांशी जोडला जातो; वेदाध्ययनाच्या तेजाशी, भरपूर अन्नाशी आणि स्…
- 7स्वच्छ बुद्धीसाठी प्रार्थनाआता गुरूंच्या प्रार्थना येतात. पहिली प्रार्थना पवित्र मंत्रांमधल्या सर्वश्रेष्ठाला उद्देशून आहे: तो सर्व रूपे धारण करतो, आणि अमर वेदातून प्रकट झाला. आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य, ज्यांचा उपनिषदांवरचा अर्थ सर्वांत प्रसिद्ध आहे, याला ॐ…
- 8शिष्यांसाठी गुरूंची प्रार्थनाती मला लवकर वस्त्रे आणि गाई देवो, आणि सदैव अन्न आणि पाणी देवो. मग लोकरीच्या कळपांसह आणि गुराढोरांसह तिला माझ्याकडे घेऊन ये. संपत्ती मागितली आहे ती स्वच्छ बुद्धीनंतरच. भाष्यकार सांगतात, समज नसताना आलेली संपत्ती अपायच करते. स्वाहा! प्रत्येक ओ…
- 9उताराकडे वाहणाऱ्या पाण्यासारखेलोकांमध्ये मला मान मिळो, आणि मी श्रीमंतांहूनही संपन्न होवो. हे भगवंता, मला तुझ्यात प्रवेश करू दे, आणि तू माझ्यात प्रवेश कर. हजारो शाखांमध्ये पसरलेल्या तुझ्यात मी न्हाऊन शुद्ध होतो. पाणी जसे उताराकडे धावते, महिने जसे वर्षात जाऊन मिळतात, तसे,…
- 10चौथी व्याहृतीआता गुरू प्रत्येक शिष्याला ठाऊक असलेले तीन शब्द हाती घेतात: भूः, भुवः, सुवः. या व्याहृती, म्हणजे गायत्री मंत्राआधी म्हणायचे पवित्र उच्चार. गायत्री ही सूर्याची छोटी प्रार्थना, रोज सकाळ-संध्याकाळ म्हणायची. या तीन शब्दांचा अर्थ पृथ्वी, अंतरिक्…
- 11सूर्य, चंद्र आणि वेदमहः म्हणजे सूर्य, कारण सूर्य सगळ्या जगांना मोठेपण देतो. संस्कृतात इथे शब्दांचा खेळ आहे: महः, म्हणजे “महान”, आणि महीयन्ते, म्हणजे “मोठे केले जातात”. ज्योतींमध्ये भूः म्हणजे अग्नी, भुवः वायू, सुवः सूर्य, आणि महः चंद्र, कारण चंद्र सगळ्या ज्योत…
- 12चार गुणिले चारमहः म्हणजे ब्रह्म; शंकराचार्य इथे ब्रह्म म्हणजे ॐ, पवित्र शब्द, असा अर्थ घेतात. ते सगळ्या वेदांना मोठेपण देते. शरीरात भूः म्हणजे प्राण, बाहेर-आत फिरणारा श्वास. भुवः म्हणजे अपान, जो खाली जातो; आणि सुवः म्हणजे व्यान, जो सगळ्या अवयवांत पसरतो.…
- 13मस्तकातून बाहेर जाणारा मार्गआता या चार व्याहृती मृत्यूच्या वेळच्या प्रवासाचे टप्पे होतात. हृदयात एक पोकळी आहे, आणि तिच्यात तो पुरुष राहतो: मनोमय, अमर, सोन्यासारखा तेजस्वी. याच पुरुषाची उपासना करायची. घशाच्या मागे स्तनाग्रासारखी एक छोटी पडजीभ लोंबत असते. मंत्र म्हणतो,…
- 14स्वतःचा राजा“सुवः” म्हणत तो सूर्यात स्थिर होतो, आणि “महः” म्हणत ब्रह्मात. त्याला स्वराज्य मिळते: तो स्वतःच स्वतःचा राजा होतो. प्रत्येक मनाचा स्वामी असलेल्या ब्रह्माला तो पोहोचतो, आणि सगळ्या वाणीचा, दृष्टीचा, श्रवणाचा आणि समजेचा स्वामी होतो. इतकेच नव्हे…
- 15सगळे पाचपाचांतपुढे गुरूंना सारे जग पाचपाचांच्या गटांत मांडलेले दिसते. आपल्या बाहेर पाच स्थाने आहेत: पृथ्वी, अंतरिक्ष, आकाश, चार दिशा आणि त्यांच्यामधल्या उपदिशा. पाच ज्योती आहेत: अग्नी, वायू, सूर्य, चंद्र आणि नक्षत्रे. आणि आणखी पाच गोष्टी: पाणी, वनस्पती,…
- 16होकार देणारा शब्दआता गुरू ॐची स्तुती करतात: प्रत्येक पठणाची सुरुवात याच अक्षराने होते. ॐ हे ब्रह्म आहे. ॐ हे सर्व काही आहे. ॐ म्हणजे होकार, संमतीचा शब्द. प्रत्येक विधीत तो गुंफलेला आहे. ॐ म्हणून पुरोहित देवांना ऐकण्यासाठी हाक घालतात. ॐ म्हणून ते सामगान गाता…
- 17शिकणे कधी थांबवू नकोसवेद ज्या शब्दाने सुरू होतो, त्याच्याकडून गुरू आता वेदाकडेच वळतात. ते चांगल्या जीवनाची कर्तव्ये सांगतात, आणि प्रत्येकासोबत एकच ध्रुवपद येते: “आणि स्वाध्याय आणि प्रवचनही”, म्हणजे वेदाचे अध्ययन आणि अध्यापनही. योग्य तेच आचर, आणि सत्य बोल. तप कर…
- 18अध्ययन कुठे नेतेअसे अध्ययन शेवटी कुठे नेते? वेदाची शिकवण उमगल्यावर त्रिशंकू नावाच्या ऋषींनी काढलेले हे उद्गार ऐका. हे त्रिशंकू म्हणजे स्वर्ग आणि पृथ्वीच्या मधे लटकलेला कथेतला राजा नव्हे; शंकराचार्य त्यांना ऋषी म्हणतात. “मी या वृक्षाला हलवणारा आहे. माझी कीर…
- 19सत्यं वदआता या अध्यायातला सर्वांत प्रसिद्ध भाग. शिष्याचे सारे वेदाध्ययन पूर्ण झाले आहे. लवकरच तो घरी परतून संसार थाटणार आहे. निघताना गुरू त्याला शेवटचा उपदेश देतात. सत्यं वद: सत्य बोल. धर्मं चर: धर्माने वाग. स्वाध्यायात कधी हयगय करू नकोस. गुरूंना प…
- 20मातृदेवो भवदेवांचे आणि पितरांचे जे देणे आहे, त्यात हयगय करू नकोस. मग चार ओळी येतात, ज्या भारतातली मुले आजही तोंडपाठ करतात. मातृदेवो भव: आई तुला देवासमान असो. पितृदेवो भव: वडील तुला देवासमान असोत. आचार्यदेवो भव: गुरू तुला देवासमान असोत. अतिथिदेवो भव: प…
- 21कसे द्यावेगुरूंच्या काळी वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांना त्यांच्या विद्येसाठी मान असे. आमच्याहून श्रेष्ठ ब्राह्मण आले, तर त्यांना आसन दे आणि विसावा घेऊ दे. मग गुरू दानाकडे वळतात. श्रद्धेने दे; श्रद्धेविना देऊ नकोस. आपल्या ऐपतीप्रमाणे भरभरून दे. विनयाने दे…
- 22मनात शंका आली तरअशा वेळी तिथल्या, सारासार विचार करणाऱ्या ब्राह्मणांकडे पाहा: जे निष्ठावान आहेत, स्वतःच्या बुद्धीने विचार करतात, कधी कठोर होत नाहीत, आणि ज्यांना धर्म प्रिय आहे. ते जसे वागतील, तसा तू वाग. आणि लोकांवर एखादा दोषारोप असेल, तेव्हाही त्याच शहाण्य…
- 23प्रार्थना पूर्ण झालीपहिल्या प्रार्थनेनेच अध्याय संपतो, पण आता ती भूतकाळात आहे. मित्र, वरुण, अर्यमा, इंद्र, बृहस्पती आणि मोठमोठी पावले टाकणारा विष्णू आमच्यावर कृपा करोत. ब्रह्माला नमस्कार. हे वायू, तुला नमस्कार; तूच ते ब्रह्म, जे आम्हाला प्रत्यक्ष जाणवते. म्हणू…
- 24सत्य, ज्ञान, अनंतशिष्याची तयारी झाली. आता तैत्तिरीय उपनिषदाचा हा दुसरा भाग, “ब्रह्मानंदवल्ली”, म्हणजे ब्रह्मानंदाचा अध्याय, थेट ध्येयाकडे वळतो: ब्रह्म, सर्व गोष्टींमागचे एकमेव सत्य. तो एकेक पदर उलगडत आपल्याला आत नेतो, शरीरापासून सर्वांत आतल्या आत्म्यापर्यंत…
- 25शरीराच्या आत प्राणहा श्लोक अन्नाची स्तुती करतो. सर्व प्राणी अन्नातून जन्मतात, अन्नावर वाढतात आणि जगतात, आणि शेवटी अन्नातच परत जातात. सर्व प्राण्यांच्या आधी अन्न होते, म्हणून त्याला सर्वांचे औषध म्हणतात. उपनिषदांत एखाद्या गोष्टीची उपासना करणे म्हणजे तिच्यावर…
- 26प्राणाच्या आत मनप्राणाचा श्लोक सांगतो, देव, माणसे आणि पशू सगळेच श्वासावर जगतात. प्राण हेच प्रत्येक जिवाचे आयुष्य, म्हणून त्याला सर्वांचे आयुष्य म्हणतात. जे प्राणाची ब्रह्म म्हणून उपासना करतात, ते पूर्ण आयुष्य जगतात. हा प्राणमय आत्मा अन्नमय शरीराचा आतला आत्…
- 27जिथून शब्द परततातमनाचा श्लोक मनाच्याही पलीकडे बोट दाखवतो. ब्रह्म म्हणजे ते, जिथून शब्द परत फिरतात, आणि त्यांच्यासोबत मनही; ते तिथवर पोहोचूच शकत नाहीत. ब्रह्मानंद जाणणारा कधीच भीत नाही. मनोमय आत्मा हा प्राणमयाचा आतला आत्मा. पण शब्द आणि विचार ध्येयापर्यंत पोह…
- 28बुद्धीच्या आत आनंदबुद्धीचा श्लोक तिला योग्य तो मान देतो. यज्ञ बुद्धीच पार पाडते, आणि आपली इतर सगळी कर्मेही. देव बुद्धीची सर्वांत ज्येष्ठ ब्रह्म म्हणून उपासना करतात. जो अशी उपासना करतो आणि तिच्यापासून कधी ढळत नाही, तो आपली पापे शरीरापाशीच सोडून देतो, कारण ती…
- 29ते आहे तरी का?ब्रह्मावरचा हा श्लोक एक इशारा देतो. ब्रह्म नाहीच, असे जो मानतो, तो स्वतःला सत्यापासून तोडून घेतो; तो जणू स्वतःच नसल्यासारखा होतो. ब्रह्म आहे, असे जो जाणतो, लोक त्याला खऱ्या अर्थाने अस्तित्वात असलेला मानतात. आधीप्रमाणेच, आनंदमय आत्मा हा त्या…
- 30आनंदाची चवश्लोक म्हणतो, सुरुवातीला हे सारे असत् होते, म्हणजे “नसलेले”. भाष्यकार समजावतात, हे रिकामे शून्य नव्हे; नावे आणि रूपे येण्याआधीचे ब्रह्म. त्यातून सत्, म्हणजे “असलेले”, जन्मले. त्याने स्वतःच स्वतःला घडवले, बाहेरचा कुणी कर्ता नव्हता; म्हणून त्…
- 31आनंदाचे मापहा श्लोक दाखवतो, की सगळ्या गोष्टी चालवणारी शक्ती म्हणजे ब्रह्म. त्याच्या भीतीने वारा वाहतो, सूर्य उगवतो. त्याच्याच भीतीने अग्नी आणि देवांचा राजा इंद्र आपापले काम करतात, आणि या महाशक्तींपैकी पाचवा, मृत्यू, धावत असतो. आता गुरू ब्रह्मानंद मोजा…
- 32शंभरपटीची चढणअसे शंभर मानवी आनंद म्हणजे मनुष्यगंधर्वांचा एक आनंद. गंधर्व म्हणजे स्वर्गातले गायक-वादक; हे मनुष्यगंधर्व आधी माणसे होते, आणि पुण्याईमुळे गंधर्व म्हणून जन्मले. त्यांचे शंभर आनंद म्हणजे स्वर्गातच जन्मलेल्या देवगंधर्वांचा एक आनंद. त्यांचे शंभर…
- 33जन्माने देव, कर्माने देवस्वर्गात जन्मलेल्या देवांकडेही असा कोणताच आनंद नाही, जो कामनामुक्त माणसाकडे नाही. त्यांचे शंभर आनंद म्हणजे कर्मदेवांचा एक आनंद. कर्मदेव म्हणजे आपल्या धार्मिक विधींनी देवपदाला पोहोचलेली माणसे, उदाहरणार्थ पवित्र अग्नीत रोज आहुती देऊन. त्यांचे…
- 34शिडीचे शिखरइंद्राच्या वर आणखी तीन पायऱ्या आहेत. इंद्राचे शंभर आनंद म्हणजे देवांचा गुरू बृहस्पती याचा एक आनंद. बृहस्पतीचे शंभर आनंद म्हणजे सर्व प्राण्यांचा स्वामी प्रजापती याचा एक आनंद. प्रजापतीचे शंभर आनंद म्हणजे ब्रह्म, किंवा ब्रह्मदेव, यांचा एक आनंद…
- 35माणसात आणि सूर्यात एकचही शिडी नेते तरी कुठे? वर नव्हे, आत. इथे माणसाच्या आत असलेला, आणि तिथे सूर्यात असलेला, हे दोघे एकच आहेत. शंकराचार्य समजावतात, सूर्य म्हणजे जगातल्या सर्वोच्च वैभवाचे प्रतीक. आतल्या आनंदाशेजारी ठेवला, तर तो उच्चही नाही आणि नीचही नाही: दोन्ही…
- 36पश्चात्तापातून सुटकाशेवटचा श्लोक अध्यायाच्या मोठ्या ओळीकडे परत येतो. ब्रह्म म्हणजे ते, जिथून शब्द परत फिरतात, आणि त्यांच्यासोबत मनही; ते तिथवर पोहोचूच शकत नाहीत. ब्रह्मानंद जाणणारा कशालाच भीत नाही. अशा माणसाला दोन विचार छळत नाहीत: “मी चांगले का केले नाही?” आणि…
- 37मुलगा वडिलांकडे जातोब्रह्म म्हणजे काय, सर्व गोष्टींमागचे एकमेव सत्य, हे तैत्तिरीय उपनिषद आतापर्यंत शिकवत आले. त्याचा तिसरा आणि शेवटचा भाग तेच सत्य एका कथेतून सांगतो. ही कथा एका मुलाची, ज्याने ते स्वतः शोधून काढले. भृगू आपल्या वडिलांकडे, वरुणाकडे गेला. वरुण म्ह…
- 38पहिले उत्तर: अन्नतप पूर्ण झाल्यावर भृगूला उमगले, अन्न हेच ब्रह्म. अन्नातून सर्व प्राणी जन्मतात. जन्मल्यावर अन्नावर जगतात. आणि मरताना अन्नातच जातात, जसे शरीर, ज्या मातीने त्याला पोसले, तिच्यातच परत मिसळते. पण अन्न स्वतःच जन्मते आणि नाहीसे होते; ते सर्वांचा उ…
- 39दुसरे उत्तर: प्राणया तपानंतर भृगूला उमगले, प्राण हेच ब्रह्म. प्राण नसलेले शरीर पुन्हा नुसते अन्न उरते; त्याला जिवंत ठेवतो तो प्राण. प्राणातून सर्व प्राणी जन्मतात; जन्मल्यावर प्राणावर जगतात; मरताना प्राणातच जातात. हे उमगल्यावर तो पुन्हा एकदा वडिलांकडे गेला: “…
- 40तिसरे उत्तर: मनतपातून भृगूला उमगले, मन हेच ब्रह्म. गाढ झोपेतही श्वास चालू असतो, पण जाणते, इच्छिते आणि बेत करते ते मन. मनातून सर्व प्राणी जन्मतात; जन्मल्यावर मनावर जगतात; मरताना मनातच जातात. हे उमगल्यावर तो पुन्हा वडिलांकडे गेला: “बाबा, मला ब्रह्म शिकवा.”…
- 41चौथे उत्तर: बुद्धीपुन्हा तप करून भृगूला उमगले, विज्ञान, म्हणजे बुद्धी, हेच ब्रह्म: मनातली ती शक्ती, जी तोलते, ठरवते आणि खरे काय ते जाणते. बुद्धीतून सर्व प्राणी जन्मतात; जन्मल्यावर बुद्धीवर जगतात; मरताना बुद्धीतच जातात. हे उमगल्यावर तो पुन्हा एकदा वडिलांकडे ग…
- 42शेवटचे उत्तर: आनंदशेवटच्या तपाअंती भृगूला उमगले, आनंद हेच ब्रह्म. आनंदातून सर्व प्राणी जन्मतात; जन्मल्यावर आनंदावर जगतात; मरताना आनंदातच जातात. यानंतर तो वडिलांकडे गेल्याचे कथा सांगत नाही. विचारायला काही उरलेच नव्हते. ही भृगूची विद्या, वरुणाने शिकवलेली. उपनि…
- 43अन्नाची निंदा करू नयेभृगूचा शोध अन्नापासून सुरू झाला होता, आणि उपनिषद आता पुन्हा अन्नाकडे वळते. ज्याला सगळ्यात ब्रह्म दिसले, तो पहिल्या पायरीला तुच्छ मानत नाही. म्हणून उपनिषद अन्नाविषयी काही व्रते सांगते. पहिले व्रत: अन्नाची कधीही निंदा करू नये. जुने भाष्यकार ज…
- 44अन्नाकडे पाठ फिरवू नयेदुसरे व्रत आणखी पुढे जाते: अन्नाकडे कधी पाठ फिरवू नये, त्याला कमी लेखू नये. हीच जोडी शरीराबाहेरही दिसते. पाणी अन्न आहे, आणि प्रकाश, म्हणजे अग्नी, ते खातो. प्रकाश पाण्यात राहतो, आणि पाणी प्रकाशात. पावसाळी ढगात राहणारी वीज आठवा. किंवा पाणी वर…
- 45भरपूर अन्न पिकवावेतिसरे व्रत याहून अधिक मागते: अन्नाचा नुसता आदर पुरेसा नाही, ते भरपूर करावे. आता ही जोडी सगळे जग व्यापते. पृथ्वी अन्न आहे, आणि अवकाश तिला खाते. अवकाश पृथ्वीवर टेकले आहे, आणि पृथ्वी अवकाशात. व्रते शरीरापासून पाणी आणि अग्नीपर्यंत, आणि तिथून पृ…
- 46दारी आलेल्याला परत पाठवू नयेसमृद्धी वाटून घेण्यासाठी असते. म्हणून चौथे व्रत: आसऱ्यासाठी दारी आलेल्या कुणालाही परत पाठवू नये. राहायला जागा दिलेल्या पाहुण्याला जेवूही घालायला हवे. म्हणून गृहस्थाने जमेल त्या मार्गाने भरपूर अन्न जमवावे. असे लोक दारी आलेल्या प्रत्येकाला म्…
- 47प्रत्येक शक्तीत ब्रह्महे जाणणाऱ्याचे असेच होते. मग गुरू दाखवतात, माणसाच्या आयुष्यातल्या प्रत्येक शक्तीत ब्रह्माची उपासना कशी करावी. आपण करतो ती कोणतीच गोष्ट इतकी साधी नाही, की तिथे ब्रह्म काम करत नसेल. वाणीत ब्रह्माची उपासना जपणूक म्हणून करावी, कारण आपले शब्द आप…
- 48ज्याची उपासना, तसे होणेनिसर्गातली रूपे पुढे चालू राहतात. गुरांमध्ये ब्रह्म कीर्ती म्हणून पाहावे, कारण गुरांमुळेच घराण्याचे नाव होई; आणि ताऱ्यांमध्ये प्रकाश म्हणून. प्रजननाच्या इंद्रियात ते संततीचा जन्म आहे, मृत्यूनंतरही टिकणारे जीवन आहे, आणि आनंद आहे. अवकाशात ते…
- 49ज्याच्याभोवती सारे विरतेहाच नियम पुढेही चालतो. ब्रह्माची नमन म्हणून उपासना करशील, तर तुला हव्या असलेल्या गोष्टी तुझ्यापुढे नमतील. त्याची ब्रह्म, म्हणजे सर्वांत मोठे, म्हणून उपासना करशील, तर त्याचे मोठेपण तुला लाभेल. “ब्रह्माचा परिमर”, म्हणजे ब्रह्माभोवती होणारे मर…
- 50मुक्ताचे गाणेहे जो जाणतो, तो हे जग सोडताना अन्नमय आत्म्यात प्रवेश करतो, मग प्राणमय आत्म्यात. मग तो मनोमय आत्म्यात, मग विज्ञानमय आत्म्यात, आणि शेवटी आनंदमय आत्म्यात प्रवेश करतो. भृगूच्या शोधाच्या याच त्या पाच पायऱ्या. त्यांच्या शेवटी जाणणारा कुठे कोंडला…
- 51मीच अन्न, मीच खाणारात्याचे गाणे असे: “मी अन्न आहे, मी अन्न आहे, मी अन्न आहे! मी अन्न खाणारा आहे, अन्न खाणारा, अन्न खाणारा! मीच त्या दोघांना जोडणारा, जोडणारा, जोडणारा!” अन्न आणि खाणारा सगळीकडे आहेत, हे व्रतांनी शिकवले होते. जाणणारा दोन्ही आहे; आणि शंकराचार्य ति…