प्रमुख उपनिषदे · तैत्तिरीयोपनिषद्
बुद्धीच्या आत आनंद
विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद । तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति । शरीरे पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान् समश्नुत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥
बुद्धीचा श्लोक तिला योग्य तो मान देतो. यज्ञ बुद्धीच पार पाडते, आणि आपली इतर सगळी कर्मेही. देव बुद्धीची सर्वांत ज्येष्ठ ब्रह्म म्हणून उपासना करतात. जो अशी उपासना करतो आणि तिच्यापासून कधी ढळत नाही, तो आपली पापे शरीरापाशीच सोडून देतो, कारण ती शरीराचीच असतात; आणि त्याला हवे ते सारे मिळते. हा विज्ञानमय आत्मा मनोमयाचा आतला आत्मा. त्याच्याही आत, सर्वांत खोल, आनंदाचा बनलेला आनंदमय आत्मा आहे. आनंदाचेही चित्र पक्ष्याचेच. प्रिय हे त्याचे डोके: आवडती व्यक्ती दिसल्यावर होणारा आनंद. मोद, ती व्यक्ती आपली झाल्याचा आनंद, हा उजवा पंख; तोच आनंद वाढून झालेला प्रमोद हा डावा पंख. या सगळ्या सुखांमधून वाहणारा निखळ आनंद हे त्याचे धड. त्याचे शेपूट, म्हणजे तो ज्यावर टेकतो तो आधार, ब्रह्म आहे. नंतरच्या आचार्यांनी या पाच आत्म्यांना पंचकोश म्हटले: तलवारीभोवती म्यान असते, तसे आत्म्याभोवती गुंडाळलेले पाच कोश. शंकराचार्य आवर्जून सांगतात, आनंदमय आत्मासुद्धा एक कोशच आहे. आनंदमय आत्मा ज्यावर टेकला आहे, त्या ब्रह्मातच हा प्रवास संपतो. पुढे एक श्लोक येतो.