प्रमुख उपनिषदे · तैत्तिरीयोपनिषद्
जिथून शब्द परततात
यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा । महः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥
मनाचा श्लोक मनाच्याही पलीकडे बोट दाखवतो. ब्रह्म म्हणजे ते, जिथून शब्द परत फिरतात, आणि त्यांच्यासोबत मनही; ते तिथवर पोहोचूच शकत नाहीत. ब्रह्मानंद जाणणारा कधीच भीत नाही. मनोमय आत्मा हा प्राणमयाचा आतला आत्मा. पण शब्द आणि विचार ध्येयापर्यंत पोहोचत नाहीत, असे श्लोकच बजावतो. म्हणून प्रवास आणखी आत चालू राहतो. मनोमय आत्म्याच्या आत बुद्धीचा बनलेला विज्ञानमय आत्मा आहे: आपल्यातला तो भाग, जो खरे काय ते पारखतो आणि निर्णय घेतो. याचा पक्षी साधकाच्या जीवनातून घेतला आहे. श्रद्धा हे त्याचे डोके. जे योग्य, ते त्याचा उजवा पंख; बोलण्यात आणि आचरणात उतरलेले सत्य हा डावा पंख. स्थिर एकाग्रता, म्हणजे योग, हे त्याचे धड. त्याचे शेपूट आहे “महः”, म्हणजे महान. शंकराचार्यांच्या मते हे सगळ्या विश्वाचे महान मन आहे, सृष्टीत सर्वांत आधी जन्मलेले; प्रत्येक माणसाची बुद्धी त्यातूनच येते. पुढे एक श्लोक येतो.