प्रमुख उपनिषदे · तैत्तिरीयोपनिषद्
आनंदाची चव
असद्वा इदमग्र आसीत् । ततो वै सदजायत । तदात्मान स्वयमकुरुत । तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति । यद्वै तत् सुकृतम् । रसो वै सः । रसंह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् । एष ह्येवाऽऽनन्दयाति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । तत्त्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्य । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥
श्लोक म्हणतो, सुरुवातीला हे सारे असत् होते, म्हणजे “नसलेले”. भाष्यकार समजावतात, हे रिकामे शून्य नव्हे; नावे आणि रूपे येण्याआधीचे ब्रह्म. त्यातून सत्, म्हणजे “असलेले”, जन्मले. त्याने स्वतःच स्वतःला घडवले, बाहेरचा कुणी कर्ता नव्हता; म्हणून त्याला “सुकृत”, म्हणजे चांगले घडलेले, म्हणतात. ते सुकृत म्हणजेच रस: वस्तूंची चव, पिकलेल्या फळातल्या गोडव्यासारखी. ती चव ज्याला सापडते, तो आनंदाने भरून जातो. हा आनंद अवकाशात नसता, तर कोण श्वास घेऊ शकला असता, कोण जगू शकला असता? शंकराचार्य हे अवकाश म्हणजे हृदयातले अवकाश मानतात. आनंद देतो तो हा रसच. जे दिसत नाही, ज्याला देह नाही, जे शब्दांपलीकडे आहे आणि ज्याला कसलाच आधार लागत नाही, त्यात जो निर्भयपणे स्थिरावतो, तो अभयाला पोहोचला. पण त्यात थोडीशी जरी फट पाडली, तरी भीती येते. ती फट कोणती, ते शंकराचार्य सांगतात: “ईश्वर वेगळा, आणि मी वेगळा” हा विचार. श्लोक पुढे म्हणतो, मनन न करणाऱ्या विद्वानासाठी ब्रह्मच भीती बनते. शंकराचार्य म्हणतात, एकत्व न पाहिलेली विद्वत्ता माणसाला भीतीतच ठेवते. पुढे एक श्लोक येतो.